Hindoestaanse voorwerpen in vagina

...

Aan je lul trekken private erotische massage

Voor het functioneren van deze buttons wordt gebruik gemaakt van social media cookies van social media partijen, zodat deze u herkennen op het moment dat u een artikel of video wilt delen. Deze cookies maken het dus mogelijk dat ingelogde gebruikers van geselecteerde social media bepaalde inhoud van onze website direct kunnen delen. Voor de cookies die de social media partijen plaatsen en de mogelijke data die zij hiermee verzamelen, verwijzen we naar de verklaringen die deze partijen op hun eigen websites daarover geven.

Door de manier waarop het internet en websites werken, kan het zijn dat we niet altijd inzicht hebben in de cookies die via onze website worden geplaatst door derde partijen.

Mocht u op deze website cookies tegenkomen die in deze categorie vallen en die we hierboven dus niet genoemd hebben, laat het ons dan weten.

Of neem rechtstreeks contact op met de derde partij en vraag welke cookies ze plaatsten, wat de reden daarvoor is, wat de levensduur van de cookie is en op welke manier ze uw privacy gewaarborgd heeft. De verklaringen hierboven zullen we af en toe moeten aanpassen, omdat bijvoorbeeld onze website of de regelgeving omtrent cookies wijzigt. We behouden ons het recht voor om de inhoud van deze verklaringen en de cookies die opgenomen staan in de lijsten altijd en zonder waarschuwing vooraf te wijzigen.

U vindt op deze webpagina altijd de meest recente versie. De verwerkingsverantwoordelijke voor de verwerking van persoonsgegevens is, afhankelijk van de website die u bezoekt, één van de volgende entiteiten die deel uitmaken van de Belgische ondernemingsgroep De Persgroep NV:.

Bij HLN hechten we veel belang aan uw privacy en het vertrouwen dat u ons geeft. Zo geven we u graag de kans om uw cookie-instellingen te personaliseren. Meer info over ons privacy- en cookiebeleid vindt u via de link onderaan deze pagina.

Onze aanbevolen cookie-instelling is niveau 4. Zo geniet je op elk ogenblik van deze website in optimale omstandigheden. U kan de cookie-instellingen hieronder aanpassen door een bepaald niveau te kiezen.

U krijgt dan regelmatig dezelfde advertenties we weten namelijk niet welke reclameboodschap u al kreeg die niet aangepast zijn aan uw interesses. Weten wat elk niveau precies inhoudt? Scrol dan verder naar beneden.

We lezen enkel functionele en analytische cookies uit. Deze cookies houden geen persoonsgebonden informatie bij. Functionele en analytische cookies geven u toegang tot de basis site. U krijgt advertenties te zien, maar deze zijn niet afgestemd op uw profiel waardoor ze niet altijd relevant zullen zijn en ook regelmatiger zullen terugkomen.

Naast de functionele en analytische cookies, bieden we u ook de voordelen van persoonlijke cookies. Deze volgen uw traject doorheen onze website. Hierdoor kan u genieten van extra content die beantwoordt aan uw interesses. U krijgt nog steeds algemene advertenties die afgestemd zijn op de content van de bezochte pagina. U geniet van een website op maat van uw profiel. Dat kunnen we door bovenop de andere twee cookieniveaus ook advertentiecookies te laden.

Deze stellen ons in staat om een nauwkeuriger profiel op te bouwen rond uw surfervaring en onze website hierop aan te passen, zowel naar inhoud als naar advertenties. Volledige toegang tot de website, makkelijk delen met uw netwerk én reclame op maat met een minimum aan herhaling. Content liken, delen met uw vrienden of uw mening geven? Bovenop alle andere cookies, kan u ook met uw social media cookies aan de slag.

De instellingen van uw browser of toestel laten niet toe dat cookies worden opgeslagen. Deze instelling hindert de werking van deze website. Gelieve deze instelling te wijzigen alvorens verder te gaan. Deze website maakt gebruik van cookies Deze website maakt net zoals de meeste websites gebruik van cookies. Bedankt voor uw vertrouwen en veel plezier Verder naar website Meer informatie HLN en uw cookies Websites hanteren technologieën om het gebruiksgemak te verhogen en de website zo interessant mogelijk te maken voor elke bezoeker.

Op die manier willen we: De kwaliteit van het aanbod op onze website bewaken en voor u verbeteren Wil u uw cookie-instellingen personaliseren? Verder naar website Dieper ingaan op de verschillende cookies? Klik op de links hieronder: Functioneel Analyse Gedragsafhankelijk Advertenties Social media Overige en onvoorziene cookies Tot slot nog dit… Cookies om onze website goed te laten functioneren Onze website gebruikt cookies voor: Het opslaan van uw voorkeuren, zoals taal, locatie, het gewenste aantal te tonen zoekresultaten, etc.

Wij gebruiken cookies voor: Cookies ten behoeve van gedragsafhankelijke inhoud van een webpagina Ons doel is om bezoekers van onze website te voorzien van informatie die zo relevant mogelijk is voor hem of haar.

Deze cookies maken het mogelijk dat: Naam Doel Froomle Recommendation Gravity Recommandation Recommendation Voor de cookies die onze derde partijen plaatsen, verwijzen wij naar de verklaringen die deze partijen op hun eigen websites daarover geven. Cookies om aangepaste advertenties te kunnen tonen De content van onze website is grotendeels tot helemaal gratis. De cookies maken het mogelijk dat: Deze netwerken u herkennen zodat uw artikels kan liken, sharen of comments toevoegen Er op basis van uw social media gebruik interessantere advertenties worden getoond.

Tot slot nog dit… De verklaringen hierboven zullen we af en toe moeten aanpassen, omdat bijvoorbeeld onze website of de regelgeving omtrent cookies wijzigt.

Seksuele gevoelens Er is nog weinig bekend over seksuele gevoelens en gevoelens van opwinding bij kinderen onder de 12 jaar. Beschikbaar onderzoek laat zien dat ook jonge kinderen seksuele gevoelens hebben en dat deze onder invloed van geslachtshormonen vanaf ongeveer 11 jaar meer volwassen vormen aannemen. Schaamte voor naakt zijn In verschillende observatiestudies zien ouders dat verlegenheid omtrent naakt zijn rondlopen in blootje, uitkleden in bijzijn van anderen met de leeftijd toeneemt De Graaf, ; Van der Vlugt, ; WHO Regional Office for Europe, Schaamte voor naakt zijn hoeft niet bijgestuurd te worden.

Ook kinderen hebben recht op privacy en juist door ze serieus te nemen, leren kinderen op jonge leeftijd dat ze hun grenzen mogen aangeven en dat deze gerespecteerd worden.

De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat het respecteren van grenzen van kinderen rondom privacy en schaamte voor naakt zijn, bijdraagt aan de ontwikkeling van de weerbaarheid van hun kind. Verliefde gevoelens Eén Nederlands onderzoek geeft zicht op verliefde gevoelens van kinderen in de leeftijd van 8 en 9 jaar De Graaf, De meeste kinderen van deze leeftijd kunnen gevoelens van verliefdheid beschrijven, omschrijven deze als een positief gevoel en zijn al eens verliefd geweest De Graaf, Jonge kinderen tussen de 10 en 12 jaar kunnen zich voor het eerst bewust worden van verliefde gevoelens of seksuele aantrekkingskracht met betrekking tot iemand van hetzelfde geslacht Tharinger, De JGZ-professional vertelt ouders zo nodig dat kinderen op deze leeftijd verliefd kunnen zijn en dat seksuele oriëntatie kan verschillen.

Seksuele opwinding Onderzoeken naar gevoelens van opwinding, aantrekkingskracht of seksuele fantasieën zijn vooral retrospectief van aard. De kinderen noemen hoofd en schouders het meest, geslachtsdelen werden veel minder genoemd De Graaf, ; De Graaf, De ontdekking van deze lekkere of spannende plekjes maken deel uit van een gezonde seksuele ontwikkeling en een gezond lichaamsbesef.

In Amerikaans retrospectief onderzoek wordt lichamelijke opwinding door jongens vanaf 10,8 jaar en door meisjes vanaf 13,4 jaar gerapporteerd Hatfield, Sommige kinderen beleven voor hun 13e hun eerste orgasme De Graaf, De bron van seksuele opwinding is bij jongens en meisjes verschillend. Bij meisjes ontstaat opwinding meer door lichamelijk contact, bij jongens meer door visuele stimulatie De Graaf, ; De Graaf, ; Hatfield, De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat de voorbereiding op de puberteit bij kinderen vanaf 8 en 9 jaar extra aandacht behoeft.

Denk hierbij aan masturbatie bij jongens en meisjes, en zaadlozing en natte droom bij jongens. Seksuele fantasieën Jongens beginnen iets vroeger met seksueel fantaseren dan meisjes, namelijk op een leeftijd van 11,6 jaar. Meisjes zijn gemiddeld een jaar later De Graaf, ; De Graaf, Met name jongens zijn op deze leeftijd geïnteresseerd in seksueel getinte beelden.

De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat kinderen op deze leeftijd seksuele fantasieën kunnen hebben, deze veelvoorkomend zijn en deel uitmaken van een gezonde seksuele ontwikkeling. De JGZ-professional adviseert ouders dat mediaopvoeding op deze leeftijd nodig is. Ouders dienen kinderen uit te leggen dat beelden van seks in de media vaak vertekend zijn. De JGZ-professional vindt handvatten voor seksuele opvoeding inclusief omgang met de seksueel getinte beelden in de media in het thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

Gevoelens na masturbatie Sommige jongeren masturberen voor de puberteit. Wel blijkt dat kinderen ook voor hun 12e jaar gevoelens van opwinding na masturbatie ervaren. De mate van opwinding na masturbatie stijgt bij zowel jongens als meisjes vanaf het 11e jaar De Graaf, De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat seksuele gevoelens tijdens of na masturbatie met de leeftijd toenemen en onderdeel uitmaken van een gezonde seksuele ontwikkeling.

Jonge kinderen ontdekken hun seksuele gevoelens en wat ze prettig of niet prettig vinden. Masturbatie Het stimuleren van de eigen geslachtsdelen komt voor vanaf de leeftijd van 1 jaar en hoort bij een gezonde seksuele ontwikkeling. Kinderen ontdekken door het aanraken van hun eigen geslachtsdelen hun seksuele gevoelens.

Ze kunnen daardoor zicht krijgen op wat ze prettig of niet prettig vinden. Ervaring met masturbatie neemt toe met de leeftijd De Graaf, Jonge kinderen kunnen leren dat masturbatie privé is en niet in elke situatie en omgeving wenselijk of acceptabel.

De JGZ-professional geeft ouders betrouwbare informatie over masturbatie. Stimulatie van de eigen geslachtsdelen bij kinderen tussen de 6 en 12 jaar is veelvoorkomend seksueel gedrag en hoort bij de gezonde seksuele ontwikkeling.

Ouders dienen het gedrag af te leren als het kind gebruikmaakt van voorwerpen voor stimulatie bijvoorbeeld door het inbrengen van kralen of voorwerpen in vagina of anus met het risico op zelfbeschadiging, zoals mogelijke schade aan de vagina of anus zie thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk. Actie bij excessieve stimulatie: Veelvuldige stimulatie van de eigen geslachtsdelen komt voor en is niet schadelijk, tenzij een kind dagelijks meerdere malen per dag gedurende een periode langer dan zes achtereen gesloten maanden masturbeert én dit gedrag de ontwikkeling van het kind dusdanig verstoort dat het niet meer aan het dagelijks leven deel kan nemen Kuzma, De JGZ-professional verwijst dan door voor verder onderzoek naar een andere vorm van hulpverlening zoals een psycholoog of seksuoloog.

De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat seksueel gedrag tussen kinderen onderling zie Tabel 1 veel voorkomt en zich steeds vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen afspeelt. Seksueel spel is veelvoorkomend seksueel gedrag en draagt bij aan een gezonde seksuele ontwikkeling, een gezond lichaamsbeeld en lichaamsbesef. Ouders hoeven zich hier geen zorgen over te maken.

Vaginale, anale en orale geslachtsgemeenschap komt weinig voor onder kinderen van 6 tot 12 jaar De Graaf, ; De Graaf, ; De Graaf, Ook het stoppen van een voorwerp in de vagina of anus van een ander kind komt op deze leeftijd minder vaak voor dan op de leeftijd van 0 - 6 jaar De Graaf, ; De Graaf, ; De Graaf, Seksueel gedrag wat niet veel voorkomt hoeft niet per definitie zorgelijk te zijn.

Ouders kunnen dit gedrag bijsturen door het te benoemen, te begrenzen en uit te leggen waarom ze het begrenzen Frans, De JGZ-professional dient ouders handvatten te geven voor seksuele opvoeding zie thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk. De JGZ-professional dient ouders handvatten voor seksuele opvoeding te geven zie thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

De JGZ-professional verwijst ouder en kind door naar een andere vorm van hulpverlening als een kind:. Het is mogelijk dat aan het gedrag andere oorzaken ten grondslag liggen, bijvoorbeeld een gedragsstoornis, problematische gezinssituatie, seksuele kindermishandeling of verwaarlozing Kaeser, Zie voor verwijscriteria en signalen van seksuele kindermishandeling de JGZ-richtlijn Secundaire preventie kindermishandeling. De onderstaande tabel laat zien welke vormen van seksueel contact voorkomen.

De tabel geeft zicht op veelvoorkomende gedragingen en minder voorkomende gedragingen. De JGZ-professional kan de tabel gebruiken als naslagwerk, om te zien welk contact op deze leeftijd meer of minder gebruikelijk is. Gevoelens bij seksuele contacten met leeftijdsgenoten Onderstaande tabel geeft zicht op de gevoelens van jonge kinderen bij seksuele contacten met andere kinderen tijdens de basisschoolperiode. De tabel laat zien dat de meeste gevoelens achteraf als positief omschreven worden Reynolds, De JGZ-professional kan de tabel gebruiken als naslagwerk, om te zien welke gevoelens kinderen op deze leeftijd ervaren na seksueel contact met leeftijdsgenoten.

Seksueel contact en gedrag in het openbaar Vanaf het zesde jaar wordt minder seksueel gedrag bij kinderen in het openbaar geobserveerd De Graaf, ; De Graaf, Dit wil echter niet zeggen dat seksueel gedrag niet meer voorkomt De Graaf, ; De Graaf, Zo blijkt uit retrospectief Zweeds onderzoek dat seksueel gedrag zich vanaf het zesde levensjaar vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen afspeelt De Graaf, ; De Graaf, Waarschijnlijk komt dit omdat kinderen vanaf ongeveer hun vierde jaar sociale regels begrijpen en volgen.

Ze weten bijvoorbeeld dat het aanraken van geslachtsdelen en seksueel spel privé is en niet in elke situatie en omgeving acceptabel De Graaf, ; De Graaf, Sommige kinderen zijn hier sneller in dan andere kinderen. De JGZ-professional dient ouders en zo nodig leerkrachten te vertellen dat seksueel gedrag of seksueel contact bij kinderen na hun zesde jaar vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen afspeelt. Ouders kunnen hun kind sociale regels leren door het gedrag te benoemen, te begrenzen en uit te leggen waarom ze het begrenzen Frans, Kinderen leren op die manier waarden, normen en sociale regels Frans, Casus Een kind van 6 jaar maakt verhitte bewegingen op een stoelleuning op school.

De docent heeft het idee dat het kind zichzelf aan het bevredigen is en benoemt niet in het bijzijn van andere kinderen dat dit niet gewenst is in het klaslokaal. De docent kan eventueel een alternatief bieden, door bijvoorbeeld te zeggen: Jongens praten vaker met leeftijdsgenoten over seks dan meisjes. Jongens halen hun informatie ook vaker uit erotisch materiaal De Graaf, Verwacht wordt dat bij kinderen onder de 8 jaar expliciete beelden van geslachtsgemeenschap gevoelens van onzekerheid teweeg kunnen brengen, omdat kinderen op deze leeftijd nog bezig zijn met hun emotionele ontwikkeling en de beelden niet goed in een context kunnen plaatsen Nikken, Uitleg van ouders is dan nodig.

Vanaf het negende jaar worden gevoelens van ongemak en schaamte geobserveerd bij het zien van seksueel getinte beelden. De observaties hangen mogelijk samen met het begrip dat bloot zijn en tederheid privé zijn en dat kinderen op deze leeftijd zelf nog niet toe zijn aan het ontdekken van hun eigen seksualiteit Nikken, Het kijken naar pornografische beelden vormt zolang vrijwillig waarschijnlijk geen risico op een ongezonde seksuele ontwikkeling bij kinderen onder de 12 jaar.

Hier is nog weinig onderzoek naar gedaan. Vanwege de toegankelijkheid tot internet vergt de interesse in volwassen seksualiteit begeleiding van ouders, in de vorm van mediaopvoeding. De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat jonge kinderen expliciete seksuele beelden nog niet goed kunnen interpreteren. Ouders kunnen hun kind een kader bieden en op een leeftijdsadequate manier uitleggen wat het kind gezien heeft. De JGZ-professional dient ouders te adviseren dat mediaopvoeding nodig is.

Ouders dienen kinderen van 6 tot 12 jaar uit te leggen dat beelden van seks in de media vaak vertekend zijn. De JGZ-professional treft bij thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk  handvatten voor seksuele opvoeding inclusief omgang met seksueel getinte beelden in de media.

Genderspecifieke ontwikkeling Traditionele en sterk genderstereotiepe ideeën nemen bij de meeste kinderen vanaf een jaar of 6 weer af. Een jongen kan ook een jongen zijn als hij zich niet conform de genderrol gedraagt en voor een meisje geldt hetzelfde De Graaf, De voorkeur voor spelen met leeftijdsgenoten van hetzelfde geslacht wordt sterker.

Zo organiseren jongens hun onderlinge relaties door hiërarchie en competitie. Ze zoeken grenzen op en doorbreken regels. Terwijl meisjes vaker in kleine groepen en tweetallen spelen, waarbij het gaat om samenwerken en aardig zijn. Meisjes vertellen elkaar vaker persoonlijke dingen en stellen zich daarmee kwetsbaar op. Ze wisselen vaker van vriendinnen en doen zo ervaring op in het vormen en verbreken van intieme relaties De Graaf, De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat gendervariaties voorkomen op de leeftijd van 6 tot 12 jaar Peate, Ouders hoeven zich geen zorgen te maken over cross-gendergedrag op deze leeftijd.

De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat een acceptatie van dit gedrag bijdraagt aan een gezonde seksuele ontwikkeling. Terwijl een afwijzing van dit gedrag bij het kind emotionele en sociale problemen teweeg kan brengen. Steun van ouders en omgeving is voor kinderen essentieel om een gezonde seksuele ontwikkeling te doorlopen Korte, ; Mallon, In de periode dat de scheiding tussen de seksen sterker wordt, merken deze kinderen dat ze toch meer de behoefte krijgen om met kinderen van het eigen biologische geslacht op te trekken.

Bij blijvend genderdysfore kinderen is dit juist niet zo. Bij kinderen met genderdysforie wekken de verwachte lichamelijke veranderingen van de puberteit gevoelens van afkeer op: Als deze gevoelens van afkeer uitblijven, is dit een teken dat de genderdysfore gevoelens waarschijnlijk verdwijnen De Graaf, Onderzoek wijst op een neurobiologische basis voor genderdysforie.

Bij een sterke verwarring omtrent de genderrol dient de JGZ-professional te vragen naar onder andere feitelijk gedrag, de mate van onvrede met het eigen geslacht, de mate van onvrede met het eigen lichaam en het eigen gender. Hier kan advies worden gevraagd over hoe om te gaan met aanhoudende gendervariatie bij kinderen op jonge leeftijd.

Het VUmc volgt kinderen graag vanaf vroege leeftijd, zodat eventuele puberteitsremmers ingezet kunnen worden als genderdysforie tijdens de puberteit blijvend blijkt. Ze hebben dan een duidelijk beeld van de ontwikkeling van het kind en kunnen eerder tot een afgewogen besluit komen. Het is daarnaast belangrijk voor de JGZ-professional om stil te staan bij eventuele psychosociale problemen als gevolg van verwarring over de eigen seksuele identiteit of negatieve reacties uit de omgeving.

Zo hebben ouders, vriendjes, school en leeftijdsgenoten er soms moeite mee als kinderen zich niet volgens de heersende gendernormen gedragen. Mede hierdoor kunnen deze kinderen emotionele, sociale en psychische problemen ontwikkelen Zucker, De JGZ-professional dient ouders en school te adviseren om kinderen ruimte te geven in hun genderidentiteitsontwikkeling, variatie in gendergedrag te accepteren en gevoelens serieus te nemen Peate, De JGZ-professional dient ouders en kind daarnaast te wijzen op ondersteunende organisaties als Transvisie Zorg en Berdache en brochures zie ook hoofdstuk 4.

Deze organisaties kunnen ouders ook helpen met het maken van keuzes en het stellen van grenzen bij geslachtsrolwisseling veranderen van naam of dragen van kleding van andere geslacht. Seksuele oriëntatie De seksuele voorkeur van een kind wordt aan het begin van de puberteit duidelijker. Tussen het 10e en 12e jaar kunnen kinderen voor het eerst verliefde gevoelens of seksuele aantrekkingskracht met betrekking tot iemand van hetzelfde geslacht ervaren Tharinger, Jongeren kunnen in de war raken van deze gevoelens en ze nog niet als homoseksueel benoemen.

Dit gebeurt over het algemeen pas veel later rond het 16e jaar. Acceptatie van deze gevoelens draagt bij aan een gezonde seksuele ontwikkeling, terwijl afwijzing van deze gevoelens emotionele en psycho sociale problemen teweeg kan brengen Heatherington, ; Tharinger, Zo hebben ouders, vriendjes, school en leeftijdsgenoten er soms moeite mee als een kind zich niet volgens de heersende gendernormen gedraagt. Dit kan cultureel of religieus van aard zijn. De JGZ-professional dient ouders en kinderen van betrouwbare informatie te voorzien over de ontwikkeling van de seksuele voorkeur.

De JGZ-professional dient ouders en kind te vertellen welke variaties in seksuele voorkeur voorkomen en dat deze bij een gezonde seksuele ontwikkeling horen. De JGZ-professional dient ouders en jongeren te voorzien van betrouwbare informatie over seksuele oriëntatie door ze te wijzen op de websites www. Het is daarnaast belangrijk voor de JGZ-professional om stil te staan bij eventuele psychosociale problemen als gevolg van verwarring over de eigen seksuele identiteit of negatieve reacties uit de omgeving bijvoorbeeld door cultuur of religie.

De JGZ-professional dient ouders en kind te vertellen dat de acceptatie van ontluikende seksuele gevoelens van een kind bijdraagt aan een gezonde seksuele ontwikkeling, terwijl een afwijzing van deze gevoelens emotionele en psycho sociale problemen teweeg kan brengen Heatherington, ; Tharinger, Steun van ouders is voor kinderen essentieel Korte, ; Mallon, De JGZ-professional vindt in hoofdstuk 3 handvatten voor het bespreekbaar maken van homo- en biseksualiteit.

De puberteit begint met een groot aantal lichamelijke veranderingen. Het onderdeel Lichamelijke verschijnselen laat zien dat bij meisjes de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vaak vroeger begint dan bij jongens. In deze levensfase vindt ook een aantal veranderingen in de hersenen plaats die gevolgen hebben voor het psychologisch functioneren. Zo is het gebied in de hersenen dat belangrijk is voor controle, sturing en rationele afwegingen nog niet goed georganiseerd.

Seksuele gevoelens en gevoelens van aantrekkingskracht ten aanzien van anderen nemen in deze fase toe. Hierdoor voelen pubers zich vaak onzeker over hun lichaam en uiterlijk. Ze vragen zich af of hun eigen lichaam wel aantrekkelijk of normaal is De Graaf, Veranderingen in hormoonspiegels zorgen voor wisselende gevoelens, waardoor pubers het ene moment ontzettend boos of verdrietig kunnen zijn en het andere moment blij en uitgelaten.

Met de puberteit start dus een fase waarin jonge kinderen volwassen worden en ook op seksueel gebied hun eigen weg zoeken. Steun van volwassenen ouders en andere rolmodellen blijft in deze fase belangrijk. Lichamelijke verschijnselen De puberteit is een biopsychosociaal proces waarin het kind volwassen wordt Kliegman, Etniciteit Etnische verschillen spelen een rol bij de leeftijd waarop de puberteit start.

Negroïde meisjes krijgen bijna een jaar eerder borstontwikkeling dan Kaukasische meisjes Kliegman, Negroïde jongens komen een half jaar eerder in de puberteit dan Kaukasische jongens. Bij kinderen van bijvoorbeeld Marokkaanse en Turkse afkomst begint de puberteitsontwikkeling iets later dan bij Nederlandse kinderen. Gemiddeld is dat voor Marokkaanse meisjes 3 maanden en voor Marokkaanse jongens 10 maanden later.

Voor Turkse jongens en meisjes begint de puberteit gemiddeld ongeveer een half jaar later. De menarcheleeftijd leeftijd eerste menstruatie is echter zowel bij Marokkaanse als Turkse meisjes gemiddeld vroeger dan bij Nederlandse meisjes op de leeftijd van respectievelijk 12,6 en 12,5 jaar versus 13,05 jaar Talma, Puberteitsstadia De verschillende puberteitsstadia worden meestal beschreven aan de hand van de Tannerstadia. Hierbij wordt in 5 stadia de ontwikkeling van de pubisbeharing P , de groei van de borsten M en de mannelijke genitalia G beschreven zie download  puberteisstadia en tannerstadia.

In de middenfase van de puberteit treden bij jongens en meisjes veranderingen op in het slaappatroon: De lichamelijke en psychosociale rijping van pubers lopen niet altijd synchroon, daarom is geruststelling over vroege lichamelijke veranderingen bij veel pubers nodig.

Bij jongens verandert daarna nog de haarverdeling gezicht, borsthaar. Ook kunnen acneproblemen langer blijven bestaan. Jongeren hebben baat bij betrouwbare informatie over lichamelijke en emotionele veranderingen in de puberteit.

De JGZ-professional dient alle jongeren bij de start van de puberteit informatie mee te geven over deze veranderingen denk o. De JGZ-professional kan jongeren bijvoorbeeld wijzen op betrouwbare websites www.

Puberteitsontwikkeling bij meisjes De start van de puberteit vindt bij meisjes gemiddeld plaats op de leeftijd van 10,5 jaar spreiding jaar. Onder invloed van oestrogenen uit de eierstokken ontstaat borstontwikkeling. Het beginpunt is klinisch zichtbaar als knopvorming van de borst Tannerstadium M2. De klierschijf of de borst kan in het begin pijnlijk zijn bij aanraken of stoten.

Ook enige mate van asymmetrie in borstgrootte is normaal. Pas rond de leeftijd van 18 jaar zijn de borsten uitgegroeid. Andere effecten van oestrogenen zijn: De vagina wordt vochtiger waardoor heldere afscheiding kan optreden. Onder invloed van androgenen uit de bijnier ontstaat pubesbeharing, groeien de clitoris en labia minora kleine schaamlippen en treden acne en volwassen transpiratiegeur in stadium M3 op; uiteindelijk ontstaat ook okselbeharing stadium M4 Kliegman, De groeispurt treedt bij meisjes op vanaf het begin van de puberteit en is maximaal bij M De menarche treedt gemiddeld op bij 13,05 jaar Talma, , de groeispurt is dan voorbij het maximum.

De timing van de menarche hangt samen met erfelijke factoren puberteit ouders. Andere factoren die een rol kunnen spelen zijn overgewicht menarche vroeger , weinig beweging menarche vroeger en chronische ziekte menarche later. Omgekeerd gaan veel sporten en weinig eten gepaard met uitstel van de menarche Kliegman, Na de menarche groeit een meisje nog ongeveer 6 cm spreiding cm Noordam, Puberteitsontwikkeling bij jongens Bij jongens start de puberteit gemiddeld op de leeftijd van 11 jaar spreiding jaar.

De linkertestis is vaak wat groter dan de rechtertestis Kliegman, De groeispurt bij jongens begint 1 à 2 jaar na het begin van de puberteit, in puberteitsstadium G, wanneer de testis ongeveer 10 ml inhoud heeft. De groeisnelheid is maximaal wanneer de testis ongeveer ml inhoud heeft G Jongens groeien gemiddeld ongeveer 2 jaar langer door dan meisjes Delemarre-van der Waal, De groeispurt bij jongens begint met het groeien van handen en voeten, gevolgd door een toegenomen groei van armen en benen.

Als laatste gaat de romp sneller groeien en worden de schouders breder. De handen en voeten zijn ook weer het eerst uitgegroeid schoenmaat neemt niet meer toe. Eerst schieten jongens qua lengte de lucht in, daarna neemt het gewicht toe. De spieren nemen eerst in omvang toe, pas na 6 maanden neemt ook de kracht toe.

Ook het strottenhoofd en de longinhoud groeien snel, zodat aan het eind van de puberteit de stem van jongens lager wordt Kliegman, De eerste ejaculatie met sperma spermarche vindt meestal plaats halverwege de puberteit. Men dient te verwijzen bij het uitblijven van puberteitsverschijnselen na bovengenoemde leeftijden. De kinderarts zal aan de hand van anamnese leeftijd ouders bij intreden puberteit , groeigegevens en botleeftijd bepalen of sprake is van pathologie.

Zo nodig wordt ook hormonaal onderzoek en chromosoomonderzoek verricht. Gynaecomastie Gynaecomastie is reële borstontwikkeling bij jongens en mannen door een hormonale disbalans Delemarre-van der Waal, ; Noordam, Zij moet onderscheiden worden van toegenomen vetweefsel rondom en onder de tepel pseudogynaecomastie.

Wanneer een klierschijf palpabel is, is er sprake van gynaecomastie. Erfelijke factoren kunnen hierbij een rol spelen Delemarre-van der Waal, ; Noordam, Wanneer gynaecomastie voor de puberteit ontstaat of aan het einde van de puberteit, moet worden verwezen, evenals bij een excentrisch niet recht achter de tepel gelegen zwelling risico op maligniteit Kliegman, Ook bij twijfel of er sprake is van een fysiologische gynaecomastie of bij toename in plaats van afname gedurende een periode van langer dan 2 jaar moet worden verwezen.

Dan zullen zo nodig hormoonbepalingen worden gedaan ter uitsluiting van pathologie. Behandeling meestal plastisch chirurgisch is in extreme gevallen mogelijk Delemarre-van der Waal, De normale duur van de menstruatie is 5 tot 7 dagen. De voornaamste oorzaak van te langdurig, te veel en irregulier bloedverlies is de anovulatoire cyclus. Oestrogenen laten het uterusslijmvlies aangroeien en er treedt geen progesteroneffect op, met als gevolg uiteindelijk een doorbraakbloeding.

De menstruatie bij een anovulatoire cyclus is meestal pijnloos. Bij andere oorzaken van te langdurig, te veel en irregulier bloedverlies, zoals stollingsstoornissen vooral lang en veel bloedverlies tijdens een regelmatige menstruatie en infectie, komt pijn tijdens de menstruatie vaker voor.

Bij uitblijvende menarche moet de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken Tannerstadia gecontroleerd worden. Indien er sprake is van een uitblijvende menarche in combinatie met een vertraagde ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken moet worden verwezen.

Let ook op de groei bijvoorbeeld afvallen of adipositas en vraag of het meisje al seksueel actief is kans op zwangerschap. Bij langdurig overvloedige menstruatie is het zinvol het meisje een menstruatiekalender te laten bijhouden en te verwijzen naar de huisarts voor een Hb-controle en zo nodig ijzersubstitutie.

Bij een gezond meisje met een normaal Hb volstaat geruststelling. Een volgende stap kan stollingsonderzoek of schildklierfunctieonderzoek zijn Kliegman, ; Noordam, Zie onder de kop Seksuele ontwikkeling van kinderen van jaar Liesbreuk: Zie onder de kop Seksuele ontwikkeling van kinderen van jaar. Lichaamsverandering en lichaamsbeeld In de puberteit neemt de aandacht voor het eigen lichaam en dat van anderen toe.

Hierdoor voelen pubers zich vaker onzeker over hun lichaam en uiterlijk. Ze vragen zich af mede door vergelijking met mediabeelden of hun eigen lichaam wel aantrekkelijk of normaal is De Graaf, Jongens kunnen twijfelen over de grootte van hun penis, meisjes over de grootte van hun schaamlippen of borsten.

Deze lichaamsdelen groeien door tot ongeveer het 18e levensjaar. De definitieve grootte van de lichaamsdelen zal dus niet eerder bekend zijn. Er bestaat daarbij een grote variatie tussen jongeren onderling, ook tussen tweelingen is variatie in de ontwikkeling normaal. Ook wordt een erectie bij een kleinere penis in verhouding groter dan bij een grotere penis. De grootte van de penis in slappe toestand zegt dus niets over de grootte tijdens een erectie.

Tevens kunnen kromstand van de penis of asymmetrie van de borsten aanleiding geven tot onzekerheid. Dit zijn beide normale varianten, de jongere kan hierover worden gerustgesteld. Sommige jongeren zijn erg ontevreden over hun eigen lichaam. Er is geen wettelijke minimumleeftijd voor plastische chirurgie. De Nederlandse Vereniging voor Plastische Chirurgie NVPC en de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie NVOG hebben in hun richtlijn voor labiumreductie schaamlipverkleining aangegeven dat dit soort ingrepen bij voorkeur pas worden uitgevoerd wanneer het betreffende gebied is uitgegroeid, dit is meestal rond het 18e levensjaar het geval.

De JGZ-professional dient jongeren te voorzien van betrouwbare informatie over lichamelijke veranderingen in de puberteit tijdens een gesprek, met behulp van een folder of door verwijzing naar bijvoorbeeld www.

De JGZ-professional vertelt de jongere dat er een grote variatie bestaat in de grootte van secundaire geslachtsdelen en dat dit normaal is. Ook vertelt de JGZ-professional dat er pas een uitspraak over de definitieve grootte van de lichaamsdelen gedaan kan worden als het lichaam is uitgegroeid, na het 18e levensjaar. Bij grote ontevredenheid met het eigen lichaam en een sterke voorkeur voor cosmetische chirurgie, verwijst de JGZ-professional door naar de huisarts in verband met mogelijke psychosociale problemen.

Cosmetische chirurgie dient afgeraden te worden. Bij het ene meisje is dit randje wat stugger dan bij het andere, ook de doorsnede van de opening is bij iedereen anders. Van een echt maagdenvlies is geen sprake. Het is geen vlies wat de ingang van de vagina volledig afsluit en bij de eerste keer geslachtsgemeenschap hoeft dit randje niet te bloeden.

Geen bloed tijdens de eerste keer geslachtsgemeenschap of huwelijksnacht betekent dus niet dat het meisje geen maagd was. Met name strenggelovige jongeren hechten sterk aan maagd zijn tot aan het huwelijk en zijn soms bang voor sancties in de eigen omgeving. Jongeren die toch seksueel actief zijn geweest, maar dit willen verbergen voor hun partner of familie, zien als enige uitweg of oplossing herstel van het maagdenvlies.

Over het uitvoeren van een hersteloperatie van het maagdenvlies hymenreconstructie geeft de NVOG Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie het volgende advies: De JGZ-professional dient jongeren te vertellen dat het maagdenvlies geen vlies is, maar een randje, wat niet altijd bloedt tijdens de eerste keer seks zie ook de folder maagdelijkheid bij het Thema Interventies en voorlichtingsmaterialen. Herstel van het maagdenvlies dient afgewezen te worden, tenzij er geen ander acceptabel alternatief is.

Seksuele fantasieën De meeste jongens en meisjes hebben in de puberteit weleens seksuele fantasieën. Zowel bij jongens als bij meisjes neemt het fantaseren over seks toe met de leeftijd De Graaf, In een studie onder respondenten van 8 tot 64 jaar leken jongeren van 14 en 15 jaar van alle leeftijdsgroepen het meest frequent aan seks te denken.

Meisjes beginnen iets later met fantaseren dan jongens en fantaseren ook minder frequent. Dat jongeren fantaseren over seks en gevoelens van opwinding ervaren, wil niet direct zeggen dat ze ook aan seks toe zijn De Graaf, Maar hier is wel een duidelijk verschil tussen jongens en meisjes zichtbaar. Jongens en meisjes groeien hierin naar elkaar toe. Rond de jarige leeftijd zeggen 9 op de 10 jongeren aan seks toe te zijn De Graaf, Jongens fantaseren vanaf hun eerste ervaring met geslachtsgemeenschap ook tijdens de geslachtsgemeenschap, terwijl dit voor meisjes vaak pas komt na enige jaren seksuele ervaring Leitenberg, Seksuele fantasieën horen bij een gezonde seksuele ontwikkeling.

De JGZ-professional dient jongeren te voorzien van betrouwbare informatie over relaties en seksualiteit, door bijvoorbeeld te wijzen op websites www. Opwinding en verlangen Aan het begin van de puberteit trekken jongeren wat betreft vriendschappen nog vooral naar seksegenoten.

Vanaf het begin van de puberteit neemt de nieuwsgierigheid bij heteroseksuele jongeren naar de andere sekse toe alsook de seksuele aantrekkingskracht en gevoelens van verliefdheid De Graaf, Veel jongeren ervaren dan in het contact met de andere of eigen sekse gevoelens van seksuele opwinding.

Voor jongens worden de eerste gevoelens van opwinding meestal opgewekt door een visuele stimulus, voor meisjes eerder door fysiek contact De Graaf, Met de leeftijd nemen deze gevoelens toe.

Meisjes hebben eerder last van problemen met opwinding, niet kunnen klaarkomen of geen zin hebben in seks en jongens met te snel klaarkomen De Graaf, Meisjes genieten vaak op een andere manier van seks dan jongens bijvoorbeeld via stimulering van de clitoris Laan, Gevoelens van opwinding en verlangen horen bij een gezonde seksuele ontwikkeling en kunnen prettig zijn. De JGZ-professional dient jongeren te voorzien van betrouwbare informatie over mogelijke sekseverschillen in opwinding en plezier bij seks.

Zie ook de website www. Dit percentage neemt met de leeftijd toe, zoals zichtbaar is in tabel 3. De betekenis die aan verkering wordt gegeven, verandert vermoedelijk met de leeftijd De Graaf, Vanaf een jaar of 14 gaan de meeste jongeren meer individuele contacten met leeftijdsgenoten aan. De meeste en jarigen hebben kortdurende verkeringen. Vanaf een jaar of 18 hebben jongeren vaker langdurige relaties.

Hierin krijgt vooral het relationele aspect meer aandacht en is er een grotere emotionele betrokkenheid tussen de partners. Binnen de relatie gaat seks een steeds belangrijkere rol spelen. Liefde en seks blijken voor jongeren sterk met elkaar verbonden te zijn.

Seksueel ervaren meisjes van 15 jaar of ouder blijken meer wisselende partners te hebben dan volwassenen ouder dan 25 jaar Bakker, Jongeren die seksueel actief zijn en wisselende partners hebben, lopen een hoger risico op een on geplande zwangerschap en seksueel overdraagbare aandoeningen.

Zo kan de JGZ-professional jongeren wijzen op de website www. Vanaf een jaar of 10 begint de puberteit, wat gepaard gaat met lichamelijke veranderingen alsmede sterke stemmingswisselingen Van der Vlugt, ; WHO Regional Office for Europe, Vanaf de puberteit neemt seksueel gedrag onder jongeren in verschillende vormen toe.

De volgorde van seksueel gedrag verloopt voor ongeveer driekwart van de jongeren hetzelfde en stapsgewijs. Jongeren starten met tongzoenen en strelen. Waarna het laten strelen van de borsten, boven en onder de kleding, en het laten aanraken van de geslachtsdelen volgt. Dan zetten deze jongeren de stap van naakt vrijen naar geslachtsgemeenschap De Graaf, In deze paragraaf worden de verschillende seksuele gedragingen van jongeren beschreven.

De acties voor de JGZ worden in een aparte tabel zie tabel 7 beschreven, daar waar voor de verschillende seksuele gedragingen dezelfde criteria gebruikt worden voor signalering, begeleiding en doorverwijzing. Op deze manier wordt herhaling van adviezen voorkomen. Laagopgeleide jongeren van 14 tot 17 jaar hebben over het algemeen meer ervaring met seksueel gedrag met een partner dan hoogopgeleide leeftijdsgenoten.

Marokkaanse, Surinaamse en Antilliaanse jongens van 12 tot 17 jaar hebben meer seksuele ervaring met een partner dan Nederlandse en Turkse leeftijdsgenoten. Turkse en Marokkaanse meisjes juist minder dan Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse leeftijdsgenoten.

Bij jongens worden nauwelijks verschillen gevonden als gekeken wordt naar religie. Terwijl bij meisjes religie wel degelijk van invloed is. Zo blijken christelijke meisjes die veel belang aan het geloof hechten en islamitische meisjes beide groepen 12 tot 17 jaar minder ervaring op seksueel vlak zowel solo als met partner te hebben dan niet-gelovige meisjes en christelijke meisjes voor wie het geloof minder belangrijk is De Graaf, Masturbatie De helft van de jongeren heeft ervaring met masturbatie op jarige leeftijd zie tabel 4.

Ervaring met masturbatie onder jongeren neemt toe met de leeftijd De Graaf, Meer jongens dan meisjes geven aan te masturberen De Graaf, ; De Graaf, Meisjes 12 tot 24 jaar geven vaker aan zich te schamen voor seksuele gevoelens en zich vaker schuldig te voelen als ze zouden masturberen De Graaf, ; De Graaf, Masturbatie hoort bij een gezonde seksuele ontwikkeling en is onschadelijk.

Jongeren ontdekken door het aanraken van hun eigen lichaam en geslachtsdelen hun seksuele gevoelens en leren zo wat zij prettig en niet prettig vinden. De JGZ-professional geeft betrouwbare informatie over masturbatie.

Masturbatie is veelvoorkomend seksueel gedrag en hoort bij de gezonde seksuele ontwikkeling. De JGZ-professional vindt in het Thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk   handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren. De JGZ-professional verwijst door voor verder onderzoek naar een andere vorm van hulpverlening zoals een psycholoog of seksuoloog op het moment dat een jongere dagelijks meerdere malen per dag gedurende een periode langer dan zes achtereen gesloten maanden masturbeert én dit gedrag de ontwikkeling van de jongere dusdanig verstoort dat deze niet meer aan het dagelijks leven deel kan nemen Kuzma, De JGZ-professional dient het gedrag af te leren als de jongere gebruikmaakt van voorwerpen met risico op zelfbeschadiging, zoals mogelijke schade aan de vagina of anus zie thema 3.

Tongzoenen Het aantal jongeren wat aangeeft ervaring te hebben met tongzoenen neemt met de leeftijd toe, zoals zichtbaar is in tabel 4. Op en jarige leeftijd geven meer jongens dan meisjes aan ervaring te hebben met tongzoenen. Voor oudere jongens en meisjes worden geen grote verschillen gevonden.

Laagopgeleide jongens én meisjes in de leeftijd van 12 tot 15 jaar hebben wel meer ervaring met tongzoenen dan hun hoogopgeleide leeftijdsgenoten De Graaf, ; De Graaf, Tongzoenen is veelvoorkomend seksueel gedrag en hoort bij de gezonde seksuele ontwikkeling van jongeren. De JGZ-professional geeft betrouwbare informatie over tongzoenen, bijvoorbeeld door verwijzing naar www.

En wijst jongeren op informatie over relaties en seksualiteit zodat ze voorbereid zijn op seksuele contacten. De JGZ-professional vindt in Thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren.

Voelen en strelen De helft van de jongeren heeft ervaring met voelen en strelen op een leeftijd van 15,2 jaar. Ook ervaring met dit seksuele gedrag neemt toe met de leeftijd tabel 4.

Voor jongens en meisjes worden hier slechts kleine verschillen gevonden De Graaf, ; De Graaf, Voelen en strelen zijn voor driekwart van de jongeren de stap na tongzoenen en horen bij een gezonde seksuele ontwikkeling van jongeren. De JGZ-professional geeft betrouwbare informatie over een gezonde seksuele ontwikkeling, waarin contact prettig, gelijkwaardig en veilig is.

Bijvoorbeeld door verwijzing naar www. De JGZ-professional vindt in Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren. Voor jongens en meisjes worden hier bijna geen verschillen gevonden De Graaf, ; De Graaf, De JGZ-professional vindt in het Thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk  handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren.

Geslachtsgemeenschap De helft van de jongeren heeft ervaring met geslachtsgemeenschap op de leeftijd van 17,1 jaar. In tabel 4 zijn de percentages naar leeftijd uiteengezet. Meisjes hebben eerder ervaring met geslachtsgemeenschap dan jongens De Graaf, ; De Graaf, Onder jongeren die zich ook aangetrokken voelen tot seksegenoten, valt de eerste keer geslachtsgemeenschap ongeveer gelijk met die van heterojongeren De Graaf, Een deel van de jongeren heeft op deze leeftijd nog geen ervaring met geslachtsgemeenschap opgedaan Keuzenkamp, De meeste meisjes die geen ervaring hebben met geslachtsgemeenschap geven als reden dat ze zichzelf hier nog te jong voor vinden of eerst een tijdje verkering willen hebben.

Voor jongens is de meest genoemde reden dat het gewoon nog niet gebeurd is. Geen seks voor het huwelijk vanuit religieuze overwegingen is vooral in de oudste groepen van invloed. Meisjes noemen daarnaast verliefdheid als belangrijkste reden voor de eerste keer geslachtsgemeenschap en jongens opwinding, gevolgd door verliefdheid en nieuwsgierigheid De Graaf, De meeste jongeren kijken positief terug op hun eerste geslachtsgemeenschap.

Driekwart vond de timing goed. Een vijfde had nog even willen wachten. Een kwart van de meisjes vond de eerste keer ronduit vervelend. Jongeren hebben baat bij betrouwbare informatie en het maken van eigen verantwoorde keuzes. De voorbereiding op de eerste keer geslachtsgemeenschap en seksueel contact behoeft extra aandacht bij kinderen vanaf 12 jaar. De JGZ-professional vindt in thema 3 handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren. Ze gebruiken relatief minder vaak een condoom of anticonceptiemethode bij de eerste keer.

Seksuele problemen komen vooral onder meisjes behoorlijk vaak voor. Bijna de helft van de meisjes met enige seksuele ervaring heeft weleens of vaker last van opwindingsproblemen of pijn tijdens seks. Ruim een derde heeft weleens last van niet klaarkomen en een kwart heeft dit regelmatig of vaker. Jongens hebben vooral last van te snel klaarkomen. Een derde van de jongens heeft hier weleens last van en één op de vijf regelmatig De Graaf, Als er sprake is van seksuele problemen zoals opwindingsproblemen, pijn bij het vrijen of te snel klaarkomen, volgens ACTIE 5 zie Tabel 7.

Orale en anale seks De ervaring met orale seks loopt bijna gelijk met de ervaring met geslachtsgemeenschap. De leeftijd waarop de helft van de jongeren aangeeft ervaring te hebben met orale seks ligt tussen de 17,1 en 17,4 jaar zie tabel 4. Beduidend minder jongeren geven aan ervaring te hebben met anale seks. De gemiddelde leeftijd voor anale seks ligt op 18,4 jaar. In landelijk onderzoek is geen evidentie gevonden dat anale seks vaker voorkomt onder jongeren die vanuit religieuze overwegingen het maagdenvlies willen sparen en daarom voor deze vorm van seks kiezen De Graaf, ; De Graaf, In tabel 4 zijn de ervaringen met orale en anale seks naar leeftijd in kaart gebracht.

Jongeren van 15 tot 19 jaar die zich ook aangetrokken voelen tot seksegenoten hebben vaker ervaring met orale of anale seks dan hun hetero leeftijdsgenoten De Graaf, De JGZ-professional dient jongeren te voorzien van betrouwbare informatie, bijvoorbeeld middels betrouwbare websites www. Hiernaast geeft de JGZ-professional aan dat als seksueel contact prettig, gewenst en veilig is, dit bijdraagt aan positieve gevoelens.

Ook vertelt de JGZ-professional dat de jongere seksueel contact kan weigeren. De voorbereiding op seksualiteit behoeft extra aandacht bij kinderen vanaf 12 jaar. De JGZ-professional vindt in Thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk  handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren.

Als er sprake is van seksuele problemen zoals opwindingsproblemen, pijn bij het vrijen of te snel klaarkomen, volgens ACTIE 5 zie tabel 7. Contact met erotisch materiaal Erotisch materiaal wordt over het algemeen veel vaker door jongens dan door meisjes bekeken.

Contact met erotisch materiaal naar sekse onder jongeren van 12 tot 25 jaar De Graaf, In eerder landelijk onderzoek bleek dat voor zowel jongens als meisjes kijkgedrag met de leeftijd toeneemt. De interesse in erotisch materiaal neemt waarschijnlijk toe vanwege nieuwsgierigheid van jongeren en de opwindende gevoelens die hierbij komen kijken. Dit is veelvoorkomend gedrag en hoort bij een gezonde seksuele ontwikkeling. De voorbereiding op seksualiteit en het verschil tussen seks en irreële seksuele beelden behoeven wel extra aandacht bij jongeren.

In onderzoek naar de invloed van porno op seksuele grensoverschrijding wordt gevonden dat vooral mannen met aanleg tot seksueel agressief gedrag de meer gewelddadige vormen van porno opzoeken, vaker porno kijken en hier sterker door beïnvloed worden Kingston, ; Malamuth, ; Vanwesenbeeck, Als in gewelddadige porno de illusie wordt gewekt dat het slachtoffer de seks lekker vindt, kunnen ook jongeren zonder aanleg tot seksueel agressief gedrag het idee krijgen dat dit soort gedrag in orde is Nikken, Naar porno kijken wordt daarnaast ook zorgwekkend als er sprake is van preoccupatie met porno.

In Nederland is tot op heden nog geen verband gevonden tussen het zien van seksueel getinte mediabeelden of beelden waarin vrouwen als lustobject worden gezien en onveilige of ongewenste seks.

Wel toonde Nederlands onderzoek verbanden aan tussen het zien van seksueel getinte mediabeelden porno en sterk seksueel getinte videoclips en stereotiepe genderrolopvattingen. Jongeren met een sterke stereotiepe genderrolopvatting keken vaker seksueel getinte media. Deze opvattingen hangen samen met de mate waarin de jongeren mediabeelden realistisch vinden of relevant.

Of het mediagebruik de oorzaak of het gevolg is van deze opvattingen, kan uit dit onderzoek echter niet geconcludeerd worden De Graaf, ; De Graaf, Wel kunnen mediabeelden bestaande opvattingen en gedrag bestendigen. Het is van belang om seksueel getinte beelden in de media te nuanceren en jongeren te ondersteunen middels mediaopvoeding. De JGZ-professional vertelt jongeren dat beelden van seks in de media vaak vertekend zijn, onrealistisch en soms vrouwonvriendelijk.

De JGZ-professional vindt in Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk  handvatten om seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren inclusief mediaopvoeding. De voorbereiding op seksualiteit behoeft daarnaast extra aandacht. Jongeren die op deze leeftijd contact leggen met onbekenden of een afspraak maken met iemand via het internet, vertonen niet direct zorgwekkend gedrag.

Jongens hebben vaker online seksueel getinte contacten dan meisjes zie tabel 6. Een op de drie jongens en een op de vijf meisjes heeft het afgelopen half jaar weleens over seks gepraat op het internet. Ook heeft een op de zes jongens en een op de tien meisjes weleens afgesproken met iemand die ze via internet kenden De Graaf, , waarbij seksueel contact niet het doel van de afspraak was.

De meeste jongens vinden dit soort vragen normaal, meisjes vinden deze vragen vaker niet leuk De Graaf, ; De Graaf, Vooral jonge meisjes in de leeftijd van 12 tot 14 jaar hebben moeite om adequaat te reageren. Ze geven vaker dan oudere meisjes antwoord op seksueel getinte vragen.

De reden hiervoor is dat ze niet weten wat ze anders moeten doen, ze niet onaardig of preuts over willen komen of omdat de ander hen overhaalt De Graaf, De JGZ-professional dient jongeren te voorzien van betrouwbare informatie bijv. Vooral het leren aangeven van eigen wensen en grenzen, het respecteren van wensen en grenzen van de ander en het communiceren over seksualiteit zijn voor jongeren belangrijk.

Dit kan op verschillende manieren. De eenvoudigste manier is het bekijken van erotische foto's of het lezen van erotische verhalen, waardoor men seksueel opgewonden raakt. Dit kan al dan niet gepaard gaan met masturbatie. Ook kan men door middel van chatten, met of zonder webcam, met andere internetgebruikers communiceren en erotische taal uitwisselen.

Dit gaat in veel gevallen ook gepaard met masturbatie of uitwisseling van erotische foto's of filmpjes, al dan niet van zichzelf. Soms komt het voor dat jongeren op het internet verleid worden, waarna bij offline contact tijdens een afspraak seksueel geweld of seksuele grensoverschrijding plaatsvindt. In een landelijk onderzoek gaf twee derde van de jongens en driekwart van de meisjes 12 tot 21 jaar aan dat ze in het afgelopen jaar een verzoek hadden ontvangen om offline af te spreken.

De redenen hiervoor waren dat het niet klikt of dat de ander heel anders was dan dat hij of zij zich had voorgedaan. Sexting Sexting zoals benoemd in zedenwetgeving, artikel zie ook thema 7 , Juridische kaders: Het maken, in bezit hebben en verspreiden van beelden van seksuele gedragingen van jongeren van 12 tot 18 jaar is voor de Nederlandse wet strafbaar zedenwetgeving, zie ook thema 7.

Dit wordt namelijk gelijkgesteld aan het in bezit hebben van kinderporno. Onlangs is de wetgeving over kinderporno voor jongeren versoepeld leidraad landelijk expertisecentrum kinderporno. Jongeren dienen hiervan op de hoogte te zijn. De JGZ-professional dient jongeren te vertellen welk gedrag acceptabel, strafbaar of ontoelaatbaar Zie thema 7 , Juridische kaders.

Actie bij vermoeden van grensoverschrijding: Bijvoorbeeld door middel van de website www. Bijsturen De JGZ-professional dient te vragen naar seksualiteit en seksueel gedrag en te informeren naar betekenis en context. De JGZ-professional geeft dan betrouwbare informatie over een gezonde seksuele ontwikkeling, waarin contact prettig, gelijkwaardig en veilig is.

Ook vertelt de JGZ-professional dat je seksuele contacten kunt weigeren. De JGZ-professional vindt in thema 3  handvatten om seksualiteit en seksueel gedrag bespreekbaar te maken met jongeren. Verwijzing bij excessief seksueel gedrag. De JGZ-professional geeft betrouwbare informatie over seksuele fantasieën, masturbatie, kijken naar porno en ander seksueel gedrag. Dit is veelvoorkomend seksueel gedrag en hoort bij een gezonde seksuele ontwikkeling. Veelvuldige masturbatie, veelvuldig kijken naar porno of veelvuldige seksuele fantasieën komen minder vaak voor, maar behoren ook tot een gezonde seksuele ontwikkeling.

Dit gedrag kan echter omslaan in: De JGZ-professional verwijst door voor verder onderzoek naar een andere vorm van hulpverlening zoals een psycholoog of seksuoloog op het moment dat het seksuele gedrag dagelijks meerdere malen per dag gedurende een periode langer dan zes achtereen gesloten maanden voorkomt én dit gedrag de ontwikkeling van de jongere dusdanig verstoort dat deze niet meer aan het dagelijks leven deel kan nemen Kuzma, Seksueel grensoverschrijdend gedrag bijsturen De JGZ-professional geeft advies over bijsturing van gedrag van een jongere als er sprake is van de volgende seksuele grensoverschrijding: De JGZ-professional vertelt jongeren, ouders en andere professionals dat het belangrijk is om dit seksueel grensoverschrijdende gedrag bij te sturen, door het gedrag te benoemen, te begrenzen en uit te leggen waarom het begrensd wordt Frans,


...

Vagina, baarmoeder en eierstokken. Ik heb sinds een paar maanden last van bruine afscheiding als ik niet ongesteld ben. Ik ben afgelopen week ongesteld geweest en toen had ik er ook last van. Ik ben nog niet bij de huisarts geweest omdat ik bang ben dat ze een uitstrijkje gaan doen. Last van mannelijke borstvorming gynaecomastie. Hallo, Ik ben een 18 jarige jongen.

Ik weeg 60 kilogram. Als ik naar mijn lichaam kijk kun je wel echt de spieren zien uitsteken, vooral bij mijn armen en benen. Als ik dus mijn arm aanspan zie je echt goed de spierbobbels van mijn biceps en triceps Ik ben een 23 jarig gezonde man.

Sinds 3 maanden heb ik last van een hardnekkige ringworm gehad, welke mijn broer ook heeft gehad. Dit ging zeer moeilijk weg met micanozal en ketoconazol. Hierdoor heb ik twee weken itraconazol voorgeschreven gekregen Maar toch is mijn linker elleboog al een langere tijd dikker en roder dan de rechter. Eerst dacht ik aan een slijmbeursontsteking ook wel studentenelleboog genoemd, Open wond na moedervlek verwijderen.

Ik heb ook moedervlek laten weghalen, de hechtingen werden eruit gehaald en alles was helemaal in orde. De dokter zei zelfs dat het er heel mooi uitzag. Toen ik gisteren avond wilde gaan slapen zag ik bloed op mijn pleister zitten, de dokter had geze Ontsteking, pijn en irritatie. Het zijn korte steken van rond de 5 seconden, en ze zijn erg vervelend. Verder voel ik me een beetje opgezwollen.

Ik weet niet of dat er iets mee t Bijgewerkt 10 maanden geleden. Ik zou graag willen weten wat de verkleuring van mijn tepelhof is. Tijdens mijn eerste zwangerschap 3 jaar geleden viel het mij op dat van eerst borst de tepelhof er anders uitzag.

Her en der een bultje, maar dat waren de melkklieren. Heftige doorbraakbloeding na antibiotica. Bijgewerkt 8 maanden geleden. Dag, onderhand al meer als een week geleden heb ik een antibiotica kuur gevolgd en afgemaakt ivm. Nou zijn die klachten gelukkig verdwenen maar ik kreeg wel na de laatste dag van de antibioti Keel, neus en oren. Begin januari griep en longonsteking gehad gepaard gaande met een felle droge hoest en kortademigheid.

Dit is bestreden met antibiotica. Maandag 8 februari ben ik weer begonnen met een droge hoest en in de loop van Wat zijn de verschijnselen van de ziekte van meniere. Mijn klachten zijn -oorsuizen brommende en piepende tonen -duizeligheid, over het algemeen in lichte vorm maar gisteren erg, waarbij ik me overal moest vasthouden om te lopen.

Gevoel alsof in zwaar dronken was. Ik ga een lange vlucht maken van 10 uur. Is het gebruik van een slaappil aan te raden? Kleur en grootte scrotum Het scrotum van een mannelijke pasgeborene is relatief groot en bij een stuitligging of bij een voorbijgaande hydrocele waterbreuk nog groter. Het scrotum van negroïde kinderen is relatief donker van kleur ten opzichte van de rest van de huid, die pas later zijn definitieve kleur krijgt. Hydrocele Bij een hydrocele is de lies of het scrotum de balzak gezwollen door een toename van vocht rondom de testis.

Een zwelling door een hydrocele kan groot of klein zijn, kan in de loop van de dag in grootte wisselen en voelt zacht aan. Een hydrocele behoeft meestal geen behandeling en verdwijnt meestal in het eerste levensjaar. Bij een hydrocele na het eerste levensjaar moet men verwijzen. Liesbreuk Bij een liesbreuk is de lies of het scrotum de balzak gezwollen door een darmlis die zich in het lieskanaal bevindt.

De zwelling kan in de loop van de dag in grootte wisselen, kan soms ook volledig afwezig zijn en zal over het algemeen zacht en elastisch aanvoelen. Bij een liesbreuk moet men verwijzen. Bij verdenking op een beklemde breuk de zwelling is dan pijnlijk en niet reponibel is spoed vereist.

Ligging testes De testes zijn meestal op een leeftijd van 35 weken ingedaald. Als de testes bij de geboorte niet zijn ingedaald, volgt indaling meestal nog in de eerste 3 maanden Kliegman, Doordat de cremasterreflex waarbij de testis door de cremasterspier omhoog wordt getrokken afwezig of niet zo actief is de eerste maanden, is dit een goed moment om de ligging van de testes vast te leggen.

Na het eerste jaar is de cremasterreflex zo sterk dat testes gemakkelijk naar boven kunnen worden getrokken. Dit noemt men retractiele testes. Het regelmatig controleren en duidelijk noteren van de testesligging in het Digitaal Dossier JGZ is belangrijk om bij latere problematiek te kunnen achterhalen hoe de testesligging in het verleden is geweest. Penis De voorhuid is strak en de binnenlaag van de voorhuid vormt nog een geheel met de buitenlaag van de eikel.

Erectie van de penis komt ook in de eerste weken na de geboorte regelmatig voor. Plaats urethra plasbuis Bij ongeveer 1 op de à jongens komt de urethra niet op de top van de eikel uit, maar lager op de eikel glandulaire hypospadie of penis peniele hypospadie , soms zelfs in het scrotum scrotale hypospadie.

Vaak is de penis ook in meer of mindere mate gekromd. Zeldzamer is de epispadie 1 op de Bij epispadie is de penis vaak kort en naar boven gekromd, bij meisjes is de clitoris dan gespleten.

Bij een hypospadie of epispadie dient voor de leeftijd van 6 maanden verwezen te worden, dit kan rechtstreeks naar de specialist kinderarts, kinderuroloog of kinderchirurg met kennisgeving aan of na overleg met de huisarts. Dit wordt meestal kort na de geboorte door de verloskundige of kinderarts ontdekt. De JGZ zal dit niet vaak als eerste zien, meestal is nader onderzoek of een behandeling al gestart.

Het adrenogenitaal syndroom AGS, een stoornis in de bijnieren is de meest voorkomende oorzaak. De prevalentie van AGS is 1: Bij een meisje met AGS kunnen de schaamlippen door ernstige virilisatie het aspect van een scrotum hebben, waarin dan natuurlijk geen testes voelbaar zijn. Bij een jongen met AGS kan het scrotum donker van kleur zijn hyperpigmentatie.

Bij een onduidelijk geslacht dient met spoed verwezen te worden naar een centrum met een endochirurgisch team voor DSD, voor verder onderzoek en zo nodig behandeling.

Borstontwikkeling bij peuters jaar Geïsoleerde borstontwikkeling noemt men premature thelarche. Premature thelarche kent twee leeftijdspieken: De oorzaak is niet duidelijk. Mogelijk is deze gelegen in een late onderdrukking van de hypothalamus-hypofysaire-gonadale as HHG-as bij de peuter of in een vroege activatie van die as vanaf 6 jaar zie bijlage 2.

Klinisch ziet men een geïsoleerde fluctuerende borstontwikkeling die niet progressief is en juist in de tijd afneemt. Bij premature thelarche is er geen versnelde lengtegroei. De borstgroei kan blijven bestaan tot de leeftijd van een jaar of 5 Kliegman, Dit kan beschouwd worden als een normale variant binnen de fysiologie van de gonadale as Delemarre-van der Waal, Op basis van expertopinie wordt aanbevolen om de groei en borstontwikkeling van deze meisjes een keer per half jaar te controleren; dit kan bij de jeugdarts, verpleegkundig specialist of bij de huisarts.

Er dient te worden verwezen wanneer er bijkomende verschijnselen zijn zoals haargroei pubes- of okselbeharing of toegenomen lengtegroei, of bij progressief toenemende borstgroei Kliegman, Dit kan wijzen op een vroegtijdige puberteit. De kinderarts zal een botleeftijd bepalen. Zo nodig zal er verder onderzoek gedaan worden, zoals hormoonbepalingen in het bloed. Verkleving van de schaamlippen Bij verkleving van de schaamlippen ook wel synechia genoemd , zijn de binnenste schaamlippen labia minora — gedeeltelijk — aan elkaar verkleefd, van vlak onder de clitoris tot aan de fourchette het dorsale eind van de vulva.

Dit kan voorkomen bij meisjes onder de 6 jaar. De prevalentie is niet bekend. Verkleefde schaamlippen zijn vaak asymptomatisch maar kunnen soms klachten geven, zoals moeilijkheden bij het plassen, recidiverende urineweginfecties of vulvovaginitis hierbij zijn er klachten als roodheid, jeuk, irritatie en afscheiding uit de vagina.

Bij asymptomatische verkleving kan afgewacht worden tot de oestrogeenproductie op gang komt in de puberteit, eventueel kan vaseline worden gebruikt. Bij verklevingen op traumatische basis, zoals na seksueel misbruik, is het aspect van de adhesies vaak anders. Het contactvlak hoeft dan niet in de mediaanlijn te liggen. De adhesies zijn doorgaans minder uitgebreid en onregelmatiger dan bij niet-traumatische verklevingen. Vaak is er sprake van roodheid van het omgevende weefsel, die bij de asymptomatische adhesies juist niet gevonden wordt Lubsen-Brandsma, Wanneer verkleefde schaamlippen gepaard gaan met klachten zoals recidiverende urineweginfecties of vulvovaginitis, wordt verwezen naar de huisarts.

Dit kan door de huisarts behandeld worden met oestrogeencrème of corticosteroïdecrème gedurende 2 tot 6 weken. In de meeste gevallen helpt dat goed. Chirurgische behandeling van de verkleving is zelden nodig. Bij vermoeden van seksueel misbruik als mogelijke oorzaak van de verklevingen dient te worden overlegd met een AMK-arts. De JGZ-richtlijn Secundaire preventie kindermishandeling dient dan gevolgd te worden.

Nauwe voorhuid fysiologische phimosis Bij de geboorte zijn voorhuid en eikel nog een geheel. Een phimosis in de eerste jaren is dan ook fysiologisch. In de eerste levensjaren treedt een splijting op en raakt de voorhuid los van de eikel. Op 3-jarige leeftijd kan bij een groot deel van de onbesneden jongetjes de voorhuid teruggetrokken worden, op 6-jarige leeftijd bij bijna alle kinderen.

Tot de leeftijd van 10 jaar kan een phimosis echter nog steeds fysiologisch zijn Kliegman, Tot die tijd dus ook bij pasgeborenen is de zorg voor de voorhuid eenvoudig: In bad of met de douche kan de voorhuid voldoende schoongemaakt worden, deze hoeft hiervoor niet teruggetrokken te worden.

Aan debris smegma, witte substantie onder de voorhuid hoeft geen aandacht geschonken te worden Kliegman, Ook als de splijting volledig is, is terugschuiven niet altijd mogelijk. Het lijkt dan alsof er een te kleine opening in de voorhuid is. Beter kan de voorhuid naar voren worden getrokken om de werkelijke opening in de voorhuid te zien. Geforceerde manipulaties door bijvoorbeeld artsen of ouders aan de voorhuid worden ontraden: De jongen kan zelf voelen wanneer manipulaties pijnlijk zijn en zal zelf spelenderwijs zijn voorhuid tot de pijngrens leren oprekken.

Meestal is de phimosis fysiologisch en kan men afwachten, de opening zal toenemen tot volwassen grootte op ongeveer het 17e jaar Eekhof, De phimosis is pathologisch wanneer de opening te klein is om urine ongehinderd te laten passeren. Dit is zelden aangeboren en ontstaat door een fibrotische ring na een doorgemaakte ontsteking van de eikel balanitis Van der Heijden, Een aanwijzing voor een pathologische phimosis kan maar hoeft iet te zijn: Het eenmalig doormaken van een ontsteking van de eikel zonder littekenvorming is geen indicatie voor een besnijdenis en een slurfvormige voorhuid evenmin.

Het is mogelijk dat een nauwe voorhuid problemen op gaat leveren bij seksuele activiteit, dit hoeft echter niet het geval te zijn. Er kunnen problemen ontstaan als de voorhuid na de puberteit helemaal niet of slechts gedeeltelijk teruggeschoven kan worden of als de voorhuid bij een erectie afknellend werkt. Geef, als er geen klachten zijn, uitleg aan de ouders over het natuurlijke beloop.

Geef aan dat men het beste kan afwachten en dat de ouders er vooral van af moet blijven. Bij een phimosis met recidiverende balanitis, plasproblemen of pijnklachten dient te worden verwezen. Jongensbesnijdenis Jongensbesnijdenis vindt soms plaats vanuit sterk cultureel gewortelde gewoonten en religieuze redenen.

Het moment waarop jongens besneden worden varieert. Marokkaanse jongens worden besneden tussen hun geboorte en hun vierde jaar, Turkse jongens tussen hun vijfde en tiende jaar en Joodse jongetjes op de achtste levensdag. De leeftijd waarop islamitische jongens uit andere landen besneden worden, kan anders zijn. In sommige Afrikaanse landen worden jongens besneden om de overgang naar de geslachtsrijpheid te vieren. De leeftijd ligt dan tussen de 10 en 15 jaar.

De KNMG heeft in mei een standpunt  over niet-therapeutische circumcisie bij minderjarige jongens ingenomen. Hierin wordt beschreven dat er geen overtuigend bewijs is dat circumcisie in het kader van preventie of hygiëne zinvol of noodzakelijk is. Het standpunt van de KNMG is: Indien ouders besnijdenis overwegen, is het van belang meer uitleg te geven over de operatie en de mogelijke complicaties van besnijdenis, zoals: Zie ook het KNMG-standpunt.

De JGZ-professional wijst ouders die desondanks een besnijdenis willen laten uitvoeren op erkende centra in Nederland. Verwijzing vindt plaats bij complicaties ten gevolge van jongensbesnijdenis KNMG, Meisjesbesnijdenis Meisjesbesnijdenis wordt ook wel vrouwelijke genitale verminking genoemd VGV.

In Nederland komt meisjesbesnijdenis jaarlijks bij ongeveer 50 meisjes voor. Waarschijnlijk is dit een onderschatting. Zo kunnen meisjes woonachtig in Nederland bijvoorbeeld besneden worden in het land van herkomst tijdens een vakantie.

De meisjes worden besneden tussen hun 4e en 12e jaar. In een land waar veel vrouwen besneden zijn, wordt besnijdenis niet als verminking gezien of als negatief beoordeeld. De gevolgen voor de gezondheid zijn echter ernstig: Als de clitoris is weggehaald, kan het meisje op latere leeftijd soms niet meer genieten van seks. Ook een bevalling kan door besnijdenis problemen opleveren.

Meisjesbesnijdenis is verboden en strafbaar in Nederland en diverse andere landen. Het wordt als een vorm van mishandeling gezien. In het Wetboek van Strafrecht valt het onder opzettelijke mishandelingsdelicten of onder het onbevoegd uitoefenen van geneeskunde.

De JGZ maakt het onderwerp bespreekbaar tijdens diverse contactmomenten als primaire preventie. Indien een JGZ-professional betrokken is bij een meisje bij wie een VGV is uitgevoerd, is het van belang na te vragen of er klachten zijn en zo nodig te verwijzen voor lichamelijke of psychische hulpverlening. Ook is het belangrijk om voorlichting te geven over mogelijke klachten en waar dan hulp te krijgen is.

Tevens moet er aandacht besteed worden aan jongere zusjes in het gezin. Meisjes kunnen afhankelijk van de ernst van de ingreep tot maximaal hun 38e jaar aangifte doen van meisjesbesnijdenis.

Hiervoor wordt verwezen naar de JGZ-richtlijn Niet-scrotale testis. De niet-scrotale testis NST is gedefinieerd als een testis die niet in een stabiele ligging onder in het scrotum balzak is te krijgen tijdens het lichamelijk onderzoek. Andere gehanteerde benamingen voor NST zijn: Van de aangeboren congenitale vorm is sprake wanneer de testis vanaf de geboorte niet volledig is ingedaald.

Als de testis bij de geboorte wél normaal ingedaald was, maar op een later moment niet meer volledig stabiel onder in het scrotum is te brengen, wordt gesproken van een verworven NST. In elk geval de eerste zes maanden de testesligging controleren en duidelijk noteren. Daarna controle op indicatie voor verworven vormen. Voor verwijscriteria wordt verwezen naar de JGZ-richtlijn Niet-scrotale testis. Seksuele gevoelens Er is nauwelijks onderzoek bekend of uitgevoerd naar seksuele gevoelens bij kinderen tot 6 jaar.

Vanuit ethisch oogpunt wordt onderzoek rondom seksuele gevoelens bij jonge kinderen niet gestimuleerd. Onderzoek dat zicht geeft op mogelijke seksuele gevoelens bij jonge kinderen, kan ongewenste maatschappelijke gevolgen hebben.

Zo kan seksueel misbruik — vanuit het perspectief van de misbruiker — mogelijkerwijs goedgepraat worden als er sprake is van seksuele gevoelens bij het kind. Ook schieten onderzoeksmethoden tekort. Onderzoek naar seksuele gevoelens bij 0- tot 6-jarigen bestaat vooral uit observatie en retrospectief onderzoek.

Seksuele opwinding De onderzoeker Galenson observeerde in onder kinderen vanaf 15 tot 19 maanden uitingen van seksuele opwinding, in de vorm van blozen, zweten en een verhoogde ademhaling Galenson, Op basis van dit onderzoek kan gesteld worden dat seksuele opwinding onder kinderen vanaf 15 maanden voor kan komen.

Ook blijkt dat kinderen vanaf 4 jaar gevoelens van verliefdheid kunnen omschrijven De Graaf, Andere onderzoeken over seksuele gevoelens gaan over kinderen vanaf 6 jaar. De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat uitingen van seksuele opwinding bij kinderen vanaf 15 maanden voor kunnen komen en dat deze opwinding deel uitmaakt van een gezonde seksuele ontwikkeling. Seksuele beelden Over de confrontatie met seksuele beelden en beelden van seksuele opwinding in het echt en via de media is onder jonge kinderen 0 tot 6 jaar nog weinig bekend.

De verwachting is echter dat peuters en kleuters seksueel getinte beelden anders interpreteren dan volwassen, omdat ze nog geen duidelijk referentiekader gevormd hebben over seksualiteit en seksuele opwinding. Verwacht wordt dat jonge kinderen seksuele opwinding of seksueel getinte beelden als ruzie of agressie interpreteren Nikken, Ouders kunnen hierin een opvoedende rol spelen, door het kind een kader te bieden en uit te leggen wat het gezien heeft bijvoorbeeld als het kind ouders per ongeluk heeft zien vrijen , om zo onnodige angstgevoelens te voorkomen.

De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat jonge kinderen seksuele beelden nog niet goed kunnen interpreteren.

Ouders kunnen het kind een kader bieden en op een leeftijdsadequate manier uitleggen wat het kind gezien heeft. Aanraken van eigen geslachtsdelen Het onwillekeurig aanraken van geslachtsdelen komt vaak voor bij pasgeboren jongens 6 tot 8 maanden en meisjes 8 tot 11 maanden en is soms al zichtbaar in de baarmoeder De Graaf, Meisjes raken de eigen geslachtsdelen vaak iets later en iets minder frequent aan dan jongens De Graaf, Bij mannelijke foetussen zijn vanaf 26 weken erecties waargenomen De Graaf, Het aanraken van de eigen geslachtsdelen onder 0- tot 6-jarigen behoort tot een gezonde seksuele ontwikkeling en is niet schadelijk voor het kind.

De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat het aanraken van de eigen geslachtsdelen vaak voorkomt en niet schadelijk is voor de ontwikkeling van een kind. Jonge kinderen ontdekken hun lichaam en dus ook hun geslachtsdelen.

Ze leren zo spelenderwijs hun eigen lichaamsdelen kennen en ervaren ze wat zij prettig en niet prettig vinden. Stimuleren van eigen geslachtsdelen Doelgerichte ritmische stimulatie van geslachtsdelen komt bij kinderen vanaf 1 jaar voor. De motoriek is dan voldoende ontwikkeld om geslachtsdelen doelgericht te stimuleren De Graaf, Stimulatie van geslachtsdelen bij kinderen onder de 6 jaar is veelvoorkomend seksueel gedrag en hoeft niet afgeleerd te worden, zolang er geen sprake is van zelfbeschadiging, pijn of excessieve stimulatie, afhankelijk van de plek waar dat gebeurt.

Ouders kunnen hun kinderen vanaf 2 à 3 jaar leren dat het stimuleren van de eigen geslachtsdelen in het bijzijn van anderen niet in elke situatie wenselijk of acceptabel is. Stimulatie van de eigen geslachtsdelen komt voor op de leeftijd van 0 tot 6 jaar. Jonge kinderen ontdekken door het aanraken van hun eigen geslachtsdelen hun seksuele gevoelens. De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat dit veelvoorkomend gedrag is, bij een gezonde seksuele ontwikkeling hoort en niet schadelijk is.

Ouders dienen het gedrag af te leren als het kind gebruikmaakt van voorwerpen voor stimulatie bijvoorbeeld door het inbrengen van kralen of voorwerpen in vagina of anus met het risico op zelfbeschadiging, bijvoorbeeld schade aan de vagina of anus zie thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

Actie bij veelvuldige stimulatie. Veelvuldige stimulatie van de eigen geslachtsdelen komt voor en is niet schadelijk, tenzij het de ontwikkeling verstoort of remt. Ouders dienen het gedrag dan bij te sturen. Jonge kinderen zullen niet na één keer bijsturen het gewenste gedrag vertonen. De JGZ-professional dient ouders handvatten te geven voor seksuele opvoeding zie thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

Veelvuldige stimulatie van de eigen geslachtsdelen kán een aanwijzing zijn voor verwaarlozing of een symptoom van seksueel misbruik. Dit is nooit het enige symptoom, er is altijd een samenhang met andere symptomen.

De JGZ-professional volgt bij vermoedens van seksueel misbruik of verwaarlozing de JGZ-richtlijn Secundaire preventie kindermishandeling. Interesse in geslachtsdelen van anderen Vanaf de leeftijd van 13 maanden tonen kinderen interesse in de mannelijke geslachtsdelen van anderen en vanaf 17 maanden in de vrouwelijke geslachtsdelen van anderen. Vanaf 2-jarige leeftijd uit deze interesse zich in het bekijken van blote mensen en het laten zien van de eigen geslachtsdelen aan anderen De Graaf, Dit gedrag en deze interesse nemen tot het zesde jaar nauwelijks af De Graaf, De interesse in de geslachtsdelen van anderen maakt deel uit van een gezonde seksuele ontwikkeling en loopt synchroon met de genderidentiteitsontwikkeling.

Jongens en meisjes onderzoeken vanaf 2-jarige leeftijd tot welke sekse ze behoren De Graaf, Ouders kunnen hier vragen over hebben.

De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat het bekijken van blote mensen en laten zien van eigen geslachtsdelen aan anderen deel uitmaakt van een gezonde seksuele ontwikkeling en niet schadelijk is. Ouders kunnen hun kinderen vanaf ongeveer 2- à 3-jarige leeftijd leren dat het laten zien van de eigen geslachtsdelen aan anderen niet in elke situatie wenselijk of acceptabel is.

Jonge kinderen zullen niet direct na één keer bijsturen het gewenste gedrag vertonen. De JGZ-professional vindt in hoofdstuk 3 aanvullende handvatten voor het ondersteunen van ouders in de seksuele opvoeding. C wees naar zijn penis en vroeg: Daarna wilde C weten wat je daarmee doet. Haar vader zei dat er plas uit komt. Daarna wilde ze de penis aanraken. Dat mocht en C vond het gek aanvoelen.

Ze was heel voorzichtig, eigenlijk veel voorzichtiger dan wanneer ze iets anders onderzocht. In de dagen erna vond steeds ongeveer dezelfde interactie plaats. Na enkele dagen verdween de interesse weer. De casus laat zien dat seksueel gedrag van kinderen onschuldig kan zijn, maar hen wel kwetsbaar kan maken. Tegelijkertijd is het voor volwassenen — zoals de vader in deze casus — vaak ingewikkeld om te bepalen waar de grens ligt.

De JGZ-professional kan ouders hier over voorlichten en adviseren. Ook dit gedrag is veelvoorkomend en behoort tot de seksuele ontwikkeling.

Ouders hoeven zich geen zorgen te maken, de grens wordt bepaald door wat de ouder acceptabel of normaal vindt. In het spel tussen kinderen speelt fantasie vaak een grote rol. Een bekend voorbeeld is doktertje spelen. Vanaf de leeftijd van ongeveer 4 jaar speelt dit spel zich vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen af De Graaf, Over het algemeen draagt seksueel spel tussen kinderen bij aan een gezonde genderidentiteitsontwikkeling, de ontwikkeling van een gezond lichaamsbeeld en lichaamsbesef.

Tongzoenen, het imiteren van geslachtsgemeenschap en het met de mond aanraken van andermans geslachtsdelen wordt onder jonge kinderen niet vaak geobserveerd De Graaf, , maar dit gedrag hoeft niet schadelijk te zijn. Jonge kinderen zullen ook op seksueel gebied zich verder ontwikkelen en grenzen aftasten.

Ouders hoeven zich dan niet direct zorgen te maken. Ouders kunnen gedrag bijsturen: Ook worden machtsmisbruik en ongelijkwaardigheid genoemd als criteria de Graaf, ; Frans, Vormen van ongelijkwaardigheid zijn bijvoorbeeld: De JGZ-professional dient ouders handvatten voor seksuele opvoeding te geven zie thema Handvatten voor de uitvoering van taken in de JGZ-praktijk. Verwijzen De JGZ-professional verwijst door of schakelt de hulp in van een deskundige als een kind:. Het gedrag is dan mogelijk een signaal voor onderliggende problematiek Frans, Soms blijkt dat deze kinderen extra informatie nodig hebben of een andere aanpak, voordat het seksuele gedrag stopt.

Ook kunnen ouders moeite hebben met het opvoeden of bijsturen van hun kind. Het is ook mogelijk dat aan het gedrag andere oorzaken ten grondslag liggen. Bijvoorbeeld een gedragsstoornis, een problematische gezinssituatie, seksuele kindermishandeling of verwaarlozing Kaeser, De JGZ-professional verwijst de jongere door naar de ggz of een orthopedagoog, psycholoog of gedragstherapeut, afhankelijk van de onderliggende problematiek.

Ook verwijst de JGZ-professional door of schakelt de hulp in van een deskundige als het seksuele contact door een volwassene geïnitieerd wordt. Er is dan sprake van seksuele grensoverschrijding De Graaf, ; De Graaf, Zie voor signalen van seksuele kindermishandeling de JGZ-richtlijn Secundaire preventie kindermishandeling.

Ontwikkeling van genderidentiteit De ontwikkeling van de genderidentiteit is een doorlopend proces vanaf de geboorte. Het is het socialisatieproces van kinderen tot jongen of meisje Martin, , waarbij opvoeding, omgevingsfactoren én biologische factoren een grote rol spelen. Vanaf het tweede jaar ontwikkelt zich een besef van een eigen genderidentiteit De Graaf, ; Martin, Jongens en meisjes worden vanaf de geboorte door ouders en omgeving vaak genderspecifiek of genderstereotiep benaderd De Graaf, ; Martin, Zo zouden meisjes bijvoorbeeld onvoldoende kunnen leren om zich assertief op te stellen of het initiatief te nemen.

En jongens minder goed leren om over hun gevoel te praten of zich kwetsbaar op te stellen. Kinderen die in een genderconform gezin opgroeien, kunnen zich beperkt voelen in hun genderontwikkeling. De genderidentiteit van een kind kan zich uiten in zichtbaar jongensachtig en meisjesachtig gedrag; bijvoorbeeld door haardracht, kleding, voorkeur voor spelletjes en voorkeur voor speelgoed De Graaf, Ook ontdekken kinderen op deze leeftijd dat de geslachtskenmerken van jongens en meisjes verschillen.

Vanaf de leeftijd van ongeveer 4 jaar kunnen kinderen begrijpen dat hun gender constant is De Graaf, Kinderen zijn vanaf deze leeftijd erg normatief, rigide en stereotiep in hun reactie op mannelijk en vrouwelijk gedrag De Graaf, ; Martin, Ondanks het feit dat kinderen tot 6 jaar ook experimenteren met hun genderidentiteit, kunnen zij onderling negatief reageren op kinderen die geen genderspecifiek gedrag vertonen De Graaf, Zoals bijvoorbeeld jongens die zich als meisjes kleden of andersom.

Experimenteren met genderidentiteit hoort bij een gezonde genderidentiteitsontwikkeling en hoeft dus niet afgeleerd te worden. Zo vormen in sommige culturen traditionele rolpatronen het uitgangspunt, waar in andere culturen feminisme en de seksuele revolutie voor een minder traditionele invulling van man-vrouwrolpatronen hebben gezorgd en genderdiversiteit meer wordt geaccepteerd.

Ouders en anderen in de omgeving hebben er soms moeite mee als hun kind zich niet volgens de heersende gendernormen gedraagt. Mede hierdoor kunnen deze kinderen emotionele en sociale problemen ontwikkelen Zucker, De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat gendervariaties voorkomen binnen een gezonde seksuele ontwikkeling van 0- tot 6-jarigen Peate, De JGZ-professional legt ouders uit dat het belangrijk is kinderen de ruimte te geven in hun genderidentiteitsontwikkeling, variatie in gendergedrag te accepteren en gevoelens serieus te nemen Peate, , om zo emotionele en sociale problemen te voorkomen.

De JGZ-professional vindt in hoofdstuk 3 handvatten voor het bespreekbaar maken van gendervariaties in genderconforme gezinnen. Actie bij extreem cross-gendergedrag. Pas als een kind én een sterke voorkeur voor atypisch genderrolgedrag vertoont én een afkeer heeft van het eigen gender én er duidelijke signalen zijn van onvrede met het eigen geslacht, wijst dit mogelijk op genderdysforie. Aan het begin van de puberteit zal duidelijk worden of er daadwerkelijk sprake is van genderdysforie. Bij een groot deel van de kinderen van 0 tot 6 jaar met atypisch genderrolgedrag verdwijnt dit gedrag vanzelf weer.

De JGZ wijst ouders op deze spreekuren bij vermoedens van genderdysforie. Seksuele oriëntatie De ontwikkeling van de seksuele identiteit is een doorlopend proces.

De genderidentiteitsontwikkeling zie Ontwikkeling van genderidentiteit speelt hier een rol in. Aan het begin van de puberteit zal de seksuele voorkeur van een kind duidelijk worden. Experimenteren met genderidentiteit hoort bij een gezonde genderidentiteitsontwikkeling en hoeft niet afgeleerd te worden.

Ouders en omgeving hebben er soms moeite mee als hun kind zich niet volgens de heersende genderrollen gedraagt. Mede hierdoor kunnen homo- of biseksuele kinderen emotionele en psychische problemen ontwikkelen. De JGZ-professional vertelt ouders zo nodig dat gendervariaties voorkomen binnen een gezonde seksuele ontwikkeling Peate, De JGZ-professional dient ouders uit te leggen dat het belangrijk is om een kind te ondersteunen, variatie in gendergedrag te accepteren en gevoelens serieus te nemen Heatherington, ; Tharinger, om emotionele en sociale problemen te voorkomen.

De seksuele ontwikkeling van kinderen van 6 jaar tot 12 jaar de pre puberteit beschrijft de lichamelijke ontwikkeling  en de psychosociale ontwikkeling van kinderen van 6 tot ongeveer 12 jaar de start van de puberteit. Lichamelijke verschijnselen Vanaf de leeftijd van 6 jaar gaat de bijnier meer androgenen mannelijke hormonen produceren.

Dit heet de adrenarche. Het mechanisme dat dit initieert is niet bekend. Er ontstaat geleidelijk aan schaambeharing pubarche en enige groeiversnelling. De pubarche is meestal het gevolg van de adrenarche Delemarre-van der Waal, De adrenarche verloopt geleidelijk en meestal gelijktijdig met de andere puberteitskenmerken. De androgenen zorgen naast de pubesbeharing ook voor enige okselbeharing, het ontstaan van acne en een volwassen transpiratiegeur.

Nauwe voorhuid fysiologische phimosis: Zie Nauwe voorhuid onder de kop Seksuele ontwikkeling van kinderen van jaar. Premature pubarche Er is sprake van een premature pubarche vroegtijdige start groei schaamhaar wanneer deze voorkomt bij jongens onder de 9 jaar en bij meisjes onder de 8 jaar gemiddelde - 2 SD. Deze grens impliceert dat dit bij 2 procent van de kinderen voorkomt.

Er is bij een geïsoleerde premature pubarche in tegenstelling tot bij pubertas praecox geen vergroting van de clitoris of de penis, er is geen borstontwikkeling aantoonbaar, het testisvolume is prepuberaal minder dan 4 ml , er is geen gedragsverandering en geen uitgesproken groeiversnelling. De botleeftijd kan soms wat voorlopen. De puberteit treedt uiteindelijk op een normale leeftijd op.

Meestal is bij het optreden van een premature adrenarche geen sprake van onderliggende pathologie. In het laatste geval zijn de testes ook vergroot Delemarre-van der Waal, Bij een snelle toename van de pubisbeharing in combinatie met duidelijke groeiversnelling kan er sprake zijn van pubertas praecox zie aldaar en dient te worden verwezen.

Premature thelarche na het zesde jaar wordt waarschijnlijk veroorzaakt door een vroege activatie van de HHG-as Zie Achtergrondinformatie geslachtsontwikkeling. Klinisch ziet men een geïsoleerde fluctuerende, niet-progressieve borstontwikkeling zonder versnelde lengtegroei of het ontstaan van pubes- of okselbeharing.

Bij premature thelarche op deze leeftijd is het risico op pathologie bijvoorbeeld pubertas praecox groter dan bij peuters. Men dient te verwijzen bij premature thelarche op deze leeftijd Noordam, Pubertas praecox Soms is er sprake van het te vroeg intreden van de puberteit Derksen-Lubsen, Dit zijn de -2 SD-waarden van de normale variatie.

Tevens zijn groeigegevens van groot belang, omdat een groeiversnelling in de richting van pathologie wijst. Bij het optreden van puberteitsverschijnselen voor bovengenoemde leeftijden dient te worden verwezen. Seksuele gevoelens Er is nog weinig bekend over seksuele gevoelens en gevoelens van opwinding bij kinderen onder de 12 jaar. Beschikbaar onderzoek laat zien dat ook jonge kinderen seksuele gevoelens hebben en dat deze onder invloed van geslachtshormonen vanaf ongeveer 11 jaar meer volwassen vormen aannemen.

Schaamte voor naakt zijn In verschillende observatiestudies zien ouders dat verlegenheid omtrent naakt zijn rondlopen in blootje, uitkleden in bijzijn van anderen met de leeftijd toeneemt De Graaf, ; Van der Vlugt, ; WHO Regional Office for Europe, Schaamte voor naakt zijn hoeft niet bijgestuurd te worden. Ook kinderen hebben recht op privacy en juist door ze serieus te nemen, leren kinderen op jonge leeftijd dat ze hun grenzen mogen aangeven en dat deze gerespecteerd worden.

De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat het respecteren van grenzen van kinderen rondom privacy en schaamte voor naakt zijn, bijdraagt aan de ontwikkeling van de weerbaarheid van hun kind.

Verliefde gevoelens Eén Nederlands onderzoek geeft zicht op verliefde gevoelens van kinderen in de leeftijd van 8 en 9 jaar De Graaf, De meeste kinderen van deze leeftijd kunnen gevoelens van verliefdheid beschrijven, omschrijven deze als een positief gevoel en zijn al eens verliefd geweest De Graaf, Jonge kinderen tussen de 10 en 12 jaar kunnen zich voor het eerst bewust worden van verliefde gevoelens of seksuele aantrekkingskracht met betrekking tot iemand van hetzelfde geslacht Tharinger, De JGZ-professional vertelt ouders zo nodig dat kinderen op deze leeftijd verliefd kunnen zijn en dat seksuele oriëntatie kan verschillen.

Seksuele opwinding Onderzoeken naar gevoelens van opwinding, aantrekkingskracht of seksuele fantasieën zijn vooral retrospectief van aard. De kinderen noemen hoofd en schouders het meest, geslachtsdelen werden veel minder genoemd De Graaf, ; De Graaf, De ontdekking van deze lekkere of spannende plekjes maken deel uit van een gezonde seksuele ontwikkeling en een gezond lichaamsbesef.

In Amerikaans retrospectief onderzoek wordt lichamelijke opwinding door jongens vanaf 10,8 jaar en door meisjes vanaf 13,4 jaar gerapporteerd Hatfield, Sommige kinderen beleven voor hun 13e hun eerste orgasme De Graaf, De bron van seksuele opwinding is bij jongens en meisjes verschillend.

Bij meisjes ontstaat opwinding meer door lichamelijk contact, bij jongens meer door visuele stimulatie De Graaf, ; De Graaf, ; Hatfield, De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat de voorbereiding op de puberteit bij kinderen vanaf 8 en 9 jaar extra aandacht behoeft. Denk hierbij aan masturbatie bij jongens en meisjes, en zaadlozing en natte droom bij jongens.

Seksuele fantasieën Jongens beginnen iets vroeger met seksueel fantaseren dan meisjes, namelijk op een leeftijd van 11,6 jaar. Meisjes zijn gemiddeld een jaar later De Graaf, ; De Graaf, Met name jongens zijn op deze leeftijd geïnteresseerd in seksueel getinte beelden.

De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat kinderen op deze leeftijd seksuele fantasieën kunnen hebben, deze veelvoorkomend zijn en deel uitmaken van een gezonde seksuele ontwikkeling. De JGZ-professional adviseert ouders dat mediaopvoeding op deze leeftijd nodig is.

Ouders dienen kinderen uit te leggen dat beelden van seks in de media vaak vertekend zijn. De JGZ-professional vindt handvatten voor seksuele opvoeding inclusief omgang met de seksueel getinte beelden in de media in het thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

Gevoelens na masturbatie Sommige jongeren masturberen voor de puberteit. Wel blijkt dat kinderen ook voor hun 12e jaar gevoelens van opwinding na masturbatie ervaren. De mate van opwinding na masturbatie stijgt bij zowel jongens als meisjes vanaf het 11e jaar De Graaf, De JGZ-professional dient ouders zo nodig te vertellen dat seksuele gevoelens tijdens of na masturbatie met de leeftijd toenemen en onderdeel uitmaken van een gezonde seksuele ontwikkeling.

Jonge kinderen ontdekken hun seksuele gevoelens en wat ze prettig of niet prettig vinden. Masturbatie Het stimuleren van de eigen geslachtsdelen komt voor vanaf de leeftijd van 1 jaar en hoort bij een gezonde seksuele ontwikkeling.

Kinderen ontdekken door het aanraken van hun eigen geslachtsdelen hun seksuele gevoelens. Ze kunnen daardoor zicht krijgen op wat ze prettig of niet prettig vinden.

Ervaring met masturbatie neemt toe met de leeftijd De Graaf, Jonge kinderen kunnen leren dat masturbatie privé is en niet in elke situatie en omgeving wenselijk of acceptabel.

De JGZ-professional geeft ouders betrouwbare informatie over masturbatie. Stimulatie van de eigen geslachtsdelen bij kinderen tussen de 6 en 12 jaar is veelvoorkomend seksueel gedrag en hoort bij de gezonde seksuele ontwikkeling. Ouders dienen het gedrag af te leren als het kind gebruikmaakt van voorwerpen voor stimulatie bijvoorbeeld door het inbrengen van kralen of voorwerpen in vagina of anus met het risico op zelfbeschadiging, zoals mogelijke schade aan de vagina of anus zie thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

Actie bij excessieve stimulatie: Veelvuldige stimulatie van de eigen geslachtsdelen komt voor en is niet schadelijk, tenzij een kind dagelijks meerdere malen per dag gedurende een periode langer dan zes achtereen gesloten maanden masturbeert én dit gedrag de ontwikkeling van het kind dusdanig verstoort dat het niet meer aan het dagelijks leven deel kan nemen Kuzma, De JGZ-professional verwijst dan door voor verder onderzoek naar een andere vorm van hulpverlening zoals een psycholoog of seksuoloog.

De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat seksueel gedrag tussen kinderen onderling zie Tabel 1 veel voorkomt en zich steeds vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen afspeelt. Seksueel spel is veelvoorkomend seksueel gedrag en draagt bij aan een gezonde seksuele ontwikkeling, een gezond lichaamsbeeld en lichaamsbesef. Ouders hoeven zich hier geen zorgen over te maken.

Vaginale, anale en orale geslachtsgemeenschap komt weinig voor onder kinderen van 6 tot 12 jaar De Graaf, ; De Graaf, ; De Graaf, Ook het stoppen van een voorwerp in de vagina of anus van een ander kind komt op deze leeftijd minder vaak voor dan op de leeftijd van 0 - 6 jaar De Graaf, ; De Graaf, ; De Graaf, Seksueel gedrag wat niet veel voorkomt hoeft niet per definitie zorgelijk te zijn. Ouders kunnen dit gedrag bijsturen door het te benoemen, te begrenzen en uit te leggen waarom ze het begrenzen Frans, De JGZ-professional dient ouders handvatten te geven voor seksuele opvoeding zie thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

De JGZ-professional dient ouders handvatten voor seksuele opvoeding te geven zie thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk.

De JGZ-professional verwijst ouder en kind door naar een andere vorm van hulpverlening als een kind:. Het is mogelijk dat aan het gedrag andere oorzaken ten grondslag liggen, bijvoorbeeld een gedragsstoornis, problematische gezinssituatie, seksuele kindermishandeling of verwaarlozing Kaeser, Zie voor verwijscriteria en signalen van seksuele kindermishandeling de JGZ-richtlijn Secundaire preventie kindermishandeling. De onderstaande tabel laat zien welke vormen van seksueel contact voorkomen.

De tabel geeft zicht op veelvoorkomende gedragingen en minder voorkomende gedragingen. De JGZ-professional kan de tabel gebruiken als naslagwerk, om te zien welk contact op deze leeftijd meer of minder gebruikelijk is. Gevoelens bij seksuele contacten met leeftijdsgenoten Onderstaande tabel geeft zicht op de gevoelens van jonge kinderen bij seksuele contacten met andere kinderen tijdens de basisschoolperiode.

De tabel laat zien dat de meeste gevoelens achteraf als positief omschreven worden Reynolds, De JGZ-professional kan de tabel gebruiken als naslagwerk, om te zien welke gevoelens kinderen op deze leeftijd ervaren na seksueel contact met leeftijdsgenoten. Seksueel contact en gedrag in het openbaar Vanaf het zesde jaar wordt minder seksueel gedrag bij kinderen in het openbaar geobserveerd De Graaf, ; De Graaf, Dit wil echter niet zeggen dat seksueel gedrag niet meer voorkomt De Graaf, ; De Graaf, Zo blijkt uit retrospectief Zweeds onderzoek dat seksueel gedrag zich vanaf het zesde levensjaar vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen afspeelt De Graaf, ; De Graaf, Waarschijnlijk komt dit omdat kinderen vanaf ongeveer hun vierde jaar sociale regels begrijpen en volgen.

Ze weten bijvoorbeeld dat het aanraken van geslachtsdelen en seksueel spel privé is en niet in elke situatie en omgeving acceptabel De Graaf, ; De Graaf, Sommige kinderen zijn hier sneller in dan andere kinderen. De JGZ-professional dient ouders en zo nodig leerkrachten te vertellen dat seksueel gedrag of seksueel contact bij kinderen na hun zesde jaar vaker buiten het gezichtsveld van volwassenen afspeelt.

Ouders kunnen hun kind sociale regels leren door het gedrag te benoemen, te begrenzen en uit te leggen waarom ze het begrenzen Frans, Kinderen leren op die manier waarden, normen en sociale regels Frans, Casus Een kind van 6 jaar maakt verhitte bewegingen op een stoelleuning op school. De docent heeft het idee dat het kind zichzelf aan het bevredigen is en benoemt niet in het bijzijn van andere kinderen dat dit niet gewenst is in het klaslokaal.

De docent kan eventueel een alternatief bieden, door bijvoorbeeld te zeggen: Jongens praten vaker met leeftijdsgenoten over seks dan meisjes. Jongens halen hun informatie ook vaker uit erotisch materiaal De Graaf, Verwacht wordt dat bij kinderen onder de 8 jaar expliciete beelden van geslachtsgemeenschap gevoelens van onzekerheid teweeg kunnen brengen, omdat kinderen op deze leeftijd nog bezig zijn met hun emotionele ontwikkeling en de beelden niet goed in een context kunnen plaatsen Nikken, Uitleg van ouders is dan nodig.

Vanaf het negende jaar worden gevoelens van ongemak en schaamte geobserveerd bij het zien van seksueel getinte beelden. De observaties hangen mogelijk samen met het begrip dat bloot zijn en tederheid privé zijn en dat kinderen op deze leeftijd zelf nog niet toe zijn aan het ontdekken van hun eigen seksualiteit Nikken, Het kijken naar pornografische beelden vormt zolang vrijwillig waarschijnlijk geen risico op een ongezonde seksuele ontwikkeling bij kinderen onder de 12 jaar.

Hier is nog weinig onderzoek naar gedaan. Vanwege de toegankelijkheid tot internet vergt de interesse in volwassen seksualiteit begeleiding van ouders, in de vorm van mediaopvoeding.

De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat jonge kinderen expliciete seksuele beelden nog niet goed kunnen interpreteren. Ouders kunnen hun kind een kader bieden en op een leeftijdsadequate manier uitleggen wat het kind gezien heeft. De JGZ-professional dient ouders te adviseren dat mediaopvoeding nodig is. Ouders dienen kinderen van 6 tot 12 jaar uit te leggen dat beelden van seks in de media vaak vertekend zijn.

De JGZ-professional treft bij thema Handvatten voor uitvoering van taken in de JGZ-praktijk  handvatten voor seksuele opvoeding inclusief omgang met seksueel getinte beelden in de media. Genderspecifieke ontwikkeling Traditionele en sterk genderstereotiepe ideeën nemen bij de meeste kinderen vanaf een jaar of 6 weer af. Een jongen kan ook een jongen zijn als hij zich niet conform de genderrol gedraagt en voor een meisje geldt hetzelfde De Graaf, De voorkeur voor spelen met leeftijdsgenoten van hetzelfde geslacht wordt sterker.

Zo organiseren jongens hun onderlinge relaties door hiërarchie en competitie. Ze zoeken grenzen op en doorbreken regels. Terwijl meisjes vaker in kleine groepen en tweetallen spelen, waarbij het gaat om samenwerken en aardig zijn. Meisjes vertellen elkaar vaker persoonlijke dingen en stellen zich daarmee kwetsbaar op.

Ze wisselen vaker van vriendinnen en doen zo ervaring op in het vormen en verbreken van intieme relaties De Graaf, De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat gendervariaties voorkomen op de leeftijd van 6 tot 12 jaar Peate, Ouders hoeven zich geen zorgen te maken over cross-gendergedrag op deze leeftijd. De JGZ-professional dient ouders te vertellen dat een acceptatie van dit gedrag bijdraagt aan een gezonde seksuele ontwikkeling.

Terwijl een afwijzing van dit gedrag bij het kind emotionele en sociale problemen teweeg kan brengen. Steun van ouders en omgeving is voor kinderen essentieel om een gezonde seksuele ontwikkeling te doorlopen Korte, ; Mallon, In de periode dat de scheiding tussen de seksen sterker wordt, merken deze kinderen dat ze toch meer de behoefte krijgen om met kinderen van het eigen biologische geslacht op te trekken.

Bij blijvend genderdysfore kinderen is dit juist niet zo. Bij kinderen met genderdysforie wekken de verwachte lichamelijke veranderingen van de puberteit gevoelens van afkeer op: Als deze gevoelens van afkeer uitblijven, is dit een teken dat de genderdysfore gevoelens waarschijnlijk verdwijnen De Graaf, Onderzoek wijst op een neurobiologische basis voor genderdysforie.

Bij een sterke verwarring omtrent de genderrol dient de JGZ-professional te vragen naar onder andere feitelijk gedrag, de mate van onvrede met het eigen geslacht, de mate van onvrede met het eigen lichaam en het eigen gender. Hier kan advies worden gevraagd over hoe om te gaan met aanhoudende gendervariatie bij kinderen op jonge leeftijd.

Het VUmc volgt kinderen graag vanaf vroege leeftijd, zodat eventuele puberteitsremmers ingezet kunnen worden als genderdysforie tijdens de puberteit blijvend blijkt. Ze hebben dan een duidelijk beeld van de ontwikkeling van het kind en kunnen eerder tot een afgewogen besluit komen. Het is daarnaast belangrijk voor de JGZ-professional om stil te staan bij eventuele psychosociale problemen als gevolg van verwarring over de eigen seksuele identiteit of negatieve reacties uit de omgeving.

Zo hebben ouders, vriendjes, school en leeftijdsgenoten er soms moeite mee als kinderen zich niet volgens de heersende gendernormen gedragen. Mede hierdoor kunnen deze kinderen emotionele, sociale en psychische problemen ontwikkelen Zucker, De JGZ-professional dient ouders en school te adviseren om kinderen ruimte te geven in hun genderidentiteitsontwikkeling, variatie in gendergedrag te accepteren en gevoelens serieus te nemen Peate, De JGZ-professional dient ouders en kind daarnaast te wijzen op ondersteunende organisaties als Transvisie Zorg en Berdache en brochures zie ook hoofdstuk 4.

Deze organisaties kunnen ouders ook helpen met het maken van keuzes en het stellen van grenzen bij geslachtsrolwisseling veranderen van naam of dragen van kleding van andere geslacht. Seksuele oriëntatie De seksuele voorkeur van een kind wordt aan het begin van de puberteit duidelijker. Tussen het 10e en 12e jaar kunnen kinderen voor het eerst verliefde gevoelens of seksuele aantrekkingskracht met betrekking tot iemand van hetzelfde geslacht ervaren Tharinger, Jongeren kunnen in de war raken van deze gevoelens en ze nog niet als homoseksueel benoemen.

Dit gebeurt over het algemeen pas veel later rond het 16e jaar. Acceptatie van deze gevoelens draagt bij aan een gezonde seksuele ontwikkeling, terwijl afwijzing van deze gevoelens emotionele en psycho sociale problemen teweeg kan brengen Heatherington, ; Tharinger, Zo hebben ouders, vriendjes, school en leeftijdsgenoten er soms moeite mee als een kind zich niet volgens de heersende gendernormen gedraagt.

Dit kan cultureel of religieus van aard zijn. De JGZ-professional dient ouders en kinderen van betrouwbare informatie te voorzien over de ontwikkeling van de seksuele voorkeur. De JGZ-professional dient ouders en kind te vertellen welke variaties in seksuele voorkeur voorkomen en dat deze bij een gezonde seksuele ontwikkeling horen. De JGZ-professional dient ouders en jongeren te voorzien van betrouwbare informatie over seksuele oriëntatie door ze te wijzen op de websites www. Het is daarnaast belangrijk voor de JGZ-professional om stil te staan bij eventuele psychosociale problemen als gevolg van verwarring over de eigen seksuele identiteit of negatieve reacties uit de omgeving bijvoorbeeld door cultuur of religie.

De JGZ-professional dient ouders en kind te vertellen dat de acceptatie van ontluikende seksuele gevoelens van een kind bijdraagt aan een gezonde seksuele ontwikkeling, terwijl een afwijzing van deze gevoelens emotionele en psycho sociale problemen teweeg kan brengen Heatherington, ; Tharinger, Steun van ouders is voor kinderen essentieel Korte, ; Mallon, De JGZ-professional vindt in hoofdstuk 3 handvatten voor het bespreekbaar maken van homo- en biseksualiteit.

De puberteit begint met een groot aantal lichamelijke veranderingen. Het onderdeel Lichamelijke verschijnselen laat zien dat bij meisjes de ontwikkeling van de secundaire geslachtskenmerken vaak vroeger begint dan bij jongens.

In deze levensfase vindt ook een aantal veranderingen in de hersenen plaats die gevolgen hebben voor het psychologisch functioneren.

Zo is het gebied in de hersenen dat belangrijk is voor controle, sturing en rationele afwegingen nog niet goed georganiseerd. Seksuele gevoelens en gevoelens van aantrekkingskracht ten aanzien van anderen nemen in deze fase toe.

Hierdoor voelen pubers zich vaak onzeker over hun lichaam en uiterlijk. Ze vragen zich af of hun eigen lichaam wel aantrekkelijk of normaal is De Graaf, Veranderingen in hormoonspiegels zorgen voor wisselende gevoelens, waardoor pubers het ene moment ontzettend boos of verdrietig kunnen zijn en het andere moment blij en uitgelaten.

Met de puberteit start dus een fase waarin jonge kinderen volwassen worden en ook op seksueel gebied hun eigen weg zoeken. Steun van volwassenen ouders en andere rolmodellen blijft in deze fase belangrijk. Lichamelijke verschijnselen De puberteit is een biopsychosociaal proces waarin het kind volwassen wordt Kliegman, Etniciteit Etnische verschillen spelen een rol bij de leeftijd waarop de puberteit start.